Alfabehta

Esperanto alfabehtas leat 28 bustáva: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Juohke bustáva ovddasta álo juste ovtta jietnadaga, nu ahte go máhtát alfabehta de sáhtát lohkat vaikko makkár sáni jitnosit — eai leat hilgojuvvon bustávat eaige makkárge erenoamášvuođat.

Fuomáš dárkilit dáid esperanto-jietnadagaid:

• a nugo "áhčči".
• c = ts-jietna.
• ĉ = ch nugo "girku"
• e nugo "doppe"
• g nugo "give" (álo garra, ii goassege nugo "gem")
• ĝ = j nugo "duopmáris"
• h nugo "hámmaris"
• ĥ = skohttalaš ch nugo "loch"
• i nugo "mášiidna"
• j = y nugo "juo". Kombinašuvnnat aj, ej, oj, uj leat diftoŋggat, mat leat dahkkon a, e, o, u ja oanehis i-jietna:
  • aj = mun in "die".
  • ej = a in "face"
  • oj = oy in "boy"
  • uj = ui in "ruin", dajai jođánit
• ĵ = zh nugo "measure"
• o nugo "davvin"
• r álo jietnaduvvo — ideálalaččat rulla
• s nugo "sátni" (álo čuorvu, ii z-jietna)
• ŝ = sh nugo "šarp"
• u nugo "duššás"
• ŭ = oanehis w-jietna. Kombinašuvnnat aŭ, eŭ leat diftoŋggat, mat leat dahkkon a dahje e ja oanehis oo-jietna:
  • aŭ = ou "njálbmái".
  • eŭ = "eh-oo"

⚠️ Várut: golbma dovddus bustáva jietnadit iešguđet ládje — c lea "ts" (ii "k" dahje "s"), j lea "y" (ii "jam" "j"), ja g lea álo garra. Nu ahte ĝi lea "jee", muhto gi livččii "ghee".

⚠️ Doala vokálaid buhtisin: Esperanto vokálat leat oanehat ja buhtis. Daja o čielga "oh", ii "oh-w"; e lea "eh", ii "ay".

Jietnadeapmi

Sánit daddjojuvvojit juste nu mo čállojuvvojit, geavahit bajilčállojuvvon árvvuid, omd.

• amiko = ah-MEE-koh
• ĉambro = CHAHM-broh
• ĝi = jee

Streassa

Sánit main leat eanet go okta stávval deattuhuvvojit ovdal maŋemus (nuppi-maŋimuš) stávval — álo, ii mihkkege erenoamášvuođaid:

• te-le-FO-no (teh-leh-FOH-noh)
• ra-DI-o (rah-DEE-oh)
• kaj (kigh)
• a-MI-ko (ah-MEE-koh)
• ES-tas (ESS-tahss)
• fuomáš AN-kaŭ (go kaŭ lea okta stávval)

⚠️ Várut: lohkat stávvaliid Esperanto láhkai. Lagamus vokálat ráhkadit sierra stávvaliid, nu ahte historio lea hi-sto-RI-o (hee-stoh-REE-oh), ii "his-TO-ryo".

Artihkal

Mearriduvvon artihkal lea la ("dat"). Dat ii goassege rievdda — ii rievdda sohkabeali, kásus dahje logu ektui. Ii gávdno eahpečielga artihkal:

• la amiko – ustit
  • amiko – ustit
• la laboro – bargu
  • laboro – bargu

⚠️ Várut: it galgga jorgalit "a / an" — Esperanto dušše hilgut dan. Ĝi estas amiko = "Dat lea ustit."

Persovdnapronomenat

• mi – Mun
• vi – don
• li – son
• ŝi – son
• ĝi – dat
• ni – mii
• ili – sii

Pronomenat li, ŝi, ĝi earuhit son, son ja dan.

Oamastanpronomenat

Dát ráhkaduvvojit oalle dábálaččat, go lasihuvvo loahppa -a álkes pronomeniidda:

• mia – mu
• via – du
• lia – su
• ŝia – su
• ĝia – dan
• nia – min
• ilia – sin

Substantiivvat

Buot substantiivvat nohket -o:in. Ii leat grammatihkalaš sohkabealli; go lea heivvolaš, de čájehuvvo nissonsohkabealli suffiksain:

• tablo – beavdi
• lernanto – oahppi
• lernantino – oahppi (nissonolmmoš)

Seaguhussánit

Esperanto dávjá ovttastahttá ruođuid ovtta sánis. Maŋimuš vuođđu lea dábálaččat váldojurdda, ja loahpalaš loahppa gullá olles sátnái:

• lerni + libro + -o → lernolibro – oahppogirji, girji oahppamii
• dormi + ĉambro + -o → dormoĉambro – idjadanlatnja
• Esperanto + kurso + -o → Esperanto-kurso – Esperanto-kursa

Máŋggaidlogu

Máŋggaidlogu loahppa lea -j. Sihke substantiivvat ja adjektiivvat váldet dan:

• tabloj – beavddit
• lernantoj – oahppit
• viaj lernantoj – du oahppit

⚠️ Várut: máŋggaidlogus lea -j. Geavat dan go leat eanet go okta. Sátni tabloj mearkkaša beavddit; tablos livččii boahtteáiggi vearbahápmi.

Vearbbat

Vearbbaid loahpahusat leat seammaláganat juohke persovnnas ja logus.

1. Infinitiiva nohká -i:in:
   • lerni – oahppat
   • labori – bargat
   • esti – leat
2. Dálá áigi nohká -as:in, seamma buot olbmuide:
   • mi sidas – Mun čohkkán
   • vi sidas – don čohkkát
   • ni sidas – mii čohkkát
   • ili sidas – sii čohkkájit

⚠️ Várut: Esperanto-vearbbat eai rievdda persovnna mielde: mi sidas, li sidas, ili sidas buot geavahit seamma loahpageahčen.

Ĉu?

ĉu lea gažaldatsáni mii rievdada cealkámuša juo/ii gažaldahkan. Esperanto bidjá ĉu ovddabeallái ja doallá sániid ortnega. Sáhtát jurddašit dan smávva gažaldatsignálan cealkaga álggus:

• Ĉu vi sidas? – Leat go čohkkán?
• Ĉu vi skribas? – Leat go čállán? Čálát go?

Kiu?

Dát gažaldatsátni doaibmá sihke pronomenan ("gii?") ja adjektiivan ("guhtemuš?"):

• Kiu vi estas? – Gii don leat?
• Kiu sportisto sidas? – Makkár valáštalli čohkká?

Suffiksa -ist

hábme olbmo nama gii dábálaččat bargá muhtun doaimmain:

• sportisto – valáštalli
• hotelisto – hoteallaeaiggát
• esperantisto – Esperanto, esperanto doarjjaolmmoš

Suffiksa -in

hábme substantiivva feminiidna:

• patro – áhčči / patrino – eadni
• lernanto – oahppi / lernantino – oahppi (nissonolmmoš)
• kuracisto – doavttir / kuracistino – nissondoavttir

💡 Muittoveahkki: suffiksa -in signalisere nissonolbmo dahje ealli; muđui sátni bissu seamma.

Duođašteaddji partihkkal

jes addá positiiva vástádusa:

• Ĉu vi estas en la ĉambro?
  • Jes, mi estas en la ĉambro.

Negatiiva partihkkal

ne vástida sihke "ii" (vuostálasvuohta "juo") ja "ii":

• Ne, mi ne estas en la ĉambro.