Alfabetoa

Esperantoaren alfabetoak 28 letra ditu: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Letra bakoitzak soinu bakarra adierazten du beti; beraz, alfabetoa ikasita, edozein hitz ozen irakur daiteke. Ez dago letra isilik, ezta salbuespenik ere.

Kontuan izan bereziki hauek:

• a euskarazko a bezala da.
• c = ts; adibidez, tsunami hitzeko hasierako soinua.
• ĉ = tx; adibidez, txakur hitzeko soinua.
• e euskarazko e garbia da.
• g beti gogorra da, euskarazko g bezala.
• ĝ = dj edo gaztelaniazko y ahoskatuaren antzekoa; ĝardeno hitzean entzun.
• h ahoskatu egiten da, arnasa leun batekin.
• ĥ eztarri-soinua da, gaztelaniazko j leunaren edo alemanezko Bach hitzekoaren antzekoa.
• i euskarazko i bezala da.
• j = i laburra. Konbinazioak aj, ej, oj, uj diptongoak dira:
  • aj = ai
  • ej = ei
  • oj = oi
  • uj = ui
• ĵ = frantsesezko j edo ingelesezko measure hitzeko soinua.
• o euskarazko o garbia da.
• r beti ahoskatzen da; ahal bada, dardarkaria.
• s beti s da, ez z.
• ŝ = x; adibidez, xake hitzeko soinua.
• u euskarazko u bezala da.
• ŭ = u oso laburra. Konbinazioak aŭ, eŭ diptongoak dira:
  • aŭ = au
  • eŭ = eu

⚠️ Kontuz: c ez da k edo s, baizik eta ts; ĉ eta ŝ euskarazko tx eta x bezalakoak dira. j ez da euskarazko j, baizik eta i laburra.

💡 Oroigarria: euskaraz bezala, bokalak garbi eta labur mantentzen dira: a, e, i, o, u. Ez luzatu ingelesezko moduan.

Ahoskera

Hitzak idatzita dauden bezala ahoskatzen dira, goiko balioak erabiliz:

• amiko = a-MI-ko
• ĉambro = TXAM-bro
• ĝi = DJI

Azentua

Silaba bat baino gehiagoko hitzetan azentua azkenaurreko silaban dago beti, salbuespenik gabe:

• te-le-FO-no
• ra-DI-o
• kaj (silaba bakarra)
• a-MI-ko
• ES-tas
• AN-kaŭ (hemen kaŭ silaba bakarra da)

⚠️ Kontuz: bokal jarraituak normalean silaba bereiziak dira. Horregatik historio = hi-sto-RI-o, ez his-TO-rio.

Artikulua

Artikulu zehatza la da. Ez da aldatzen: ez generoagatik, ez kasuagatik, ezta pluralean ere. Artikulu zehaztugaberik ez dago:

• la amiko – laguna
  • amiko – lagun bat, lagun
• la laboro – lana
  • laboro – lan

⚠️ Kontuz: ez bilatu bat beti. Esperantoak askotan ez du ezer jartzen: Ĝi estas amiko = lagun bat da.

Izenordain pertsonalak

• mi – ni
• vi – zu / zuek
• li – hura, gizonezkoa
• ŝi – hura, emakumezkoa
• ĝi – hura, gauza edo animalia
• ni – gu
• ili – haiek

Basquek ez du genero gramatikalik hirugarren pertsonan; Esperantoak, ordea, li, ŝi, ĝi bereizten ditu.

Jabego-izenordainak

Erabat erregularrak dira: izenordain soilari -a amaiera gehitzen zaio.

• mia – nire
• via – zure / zuen
• lia – haren, gizonezkoarena
• ŝia – haren, emakumezkoarena
• ĝia – haren, gauzarena
• nia – gure
• ilia – haien

💡 Oroigarria: izenordaina + -a = norena. mi → mia, vi → via.

Izenak

Izen guztiak -o amaitzen dira. Ez dago genero gramatikalik; behar denean, emakumezko sexua atzizki batez adierazten da.

• tablo – mahaia
• lernanto – ikaslea
• lernantino – ikasle emakumea

Plurala

Pluralaren amaiera -j da. Izenek eta adjektiboek hartzen dute:

• tabloj – mahaiak
• lernantoj – ikasleak
• viaj lernantoj – zure ikasleak

⚠️ Kontuz: plurala -j da, i labur bezala ahoskatua. Ez erabili -s: tabloj, ez tablos.

Aditzak

Aditz-amaierak berdinak dira pertsona eta zenbaki guztietarako. Basquez aditz laguntzailea asko aldatzen da; Esperanton, ordea, amaiera bera erabiltzen da.

1. Infinitiboa -i amaitzen da:

• lerni – ikasi
• labori – lan egin
• esti – izan

2. Orainaldia -as amaitzen da pertsona guztietan:

• mi sidas – ni esertzen naiz
• vi sidas – zu esertzen zara
• ni sidas – gu esertzen gara
• ili sidas – haiek esertzen dira

💡 Oroigarria: aditz batean pertsona ez da amaieran markatzen; pertsona izenordainean dago: mi sidas, li sidas, ili sidas.

Ĉu?

ĉu galdera-partikula da: baiezko/ezko galdera sortzen du. Basquez aditzaren formak eta intonazioak asko laguntzen dute; Esperanton, esaldiaren hasieran ĉu jartzea nahikoa da.

• Ĉu vi sidas? – Eserita zaude?
• Ĉu vi skribas? – Idazten ari zara? Idazten duzu?

Kiu?

Galdera-hitz hau izenordain gisa erabil daiteke (nor?) eta adjektibo gisa ere (zein?):

• Kiu vi estas? – Nor zara?
• Kiu instruisto sidas? – Zein irakasle dago eserita?

-ist atzizkia

Jarduera batean ohikotasunez aritzen den pertsona adierazten du:

• instruisto – irakaslea
• hotelisto – hotelaria
• esperantisto – esperantista

-in atzizkia

Izen baten forma femeninoa sortzen du:

• patro – aita / patrino – ama
• lernanto – ikaslea / lernantino – ikasle emakumea
• instruisto – irakaslea / instruistino – irakasle emakumea

⚠️ Kontuz: Basquez askotan ez da generoa markatu behar. Esperanton -in- bakarrik erabili sexua adierazi nahi denean.

Baiezko partikula

jes = bai:

• Ĉu vi estas en la ĉambro?
  • Jes, mi estas en la ĉambro.

Ezezko partikula

ne bi gauza izan daiteke: ez erantzuna eta ezetza aditzean.

• Ne, mi ne estas en la ĉambro.