Alfabeti

Alfabeti ya Kiesperanto ina herufi 28: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Kila herufi ina sauti moja tu kila wakati. Ukijua alfabeti, unaweza kusoma neno lolote kwa sauti: hakuna herufi isiyotamkwa na hakuna tofauti za ghafla.

Vokali a, e, i, o, u zinasikika karibu kama vokali za Kiswahili:

• a kama katika "baba"
• e kama katika "pepe"
• i kama katika "kiti"
• o kama katika "moto"
• u kama katika "kuku"

Zingatia herufi hizi maalumu:

• c = "ts", kama sauti za "t" + "s" pamoja
• ĉ = "ch", kama katika "chai"
• ĝ = "j", kama katika "jambo"
• ĥ = "kh" kali, kama katika matamshi ya Kiarabu
• j = "y", kama katika "yeye"
• ĵ = "zh", sauti ya kigeni kama katika Kifaransa "journal"
• r itamkwe wazi, ikiwezekana kwa kuizungusha
• s daima ni "s", si "z"
• ŝ = "sh", kama katika "shule"
• ŭ = "w" fupi; hutokea hasa katika aŭ na eŭ

Mchanganyiko wa aj, ej, oj, uj ni vokali pamoja na sauti fupi ya j:

• aj – kama "ai"
• ej – kama "ei"
• oj – kama "oi"
• uj – kama "ui" kwa haraka

Mchanganyiko wa aŭ, eŭ una ŭ fupi:

• aŭ – kama "aw"
• eŭ – kama "ew"

⚠️ Tahadhari: herufi zinazofanana na za alfabeti ya kawaida zinaweza kusikika tofauti. c si "k" wala "s", bali "ts"; j ni "y"; ĝ ndiyo inayokaribia "j" ya Kiswahili.

💡 Kumbuka: vokali za Kiesperanto ni safi kama za Kiswahili. Usizivute wala kuziongezea sauti nyingine mwishoni.

Matamshi

Maneno hutamkwa kama yanavyoandikwa:

• amiko – rafiki
• ĉambro – chumba
• ĝi – hicho / hiyo

Mkazo

Katika maneno yenye silabi zaidi ya moja, mkazo huangukia silabi ya pili kutoka mwisho. Hii ni kanuni isiyobadilika:

• te-le-FO-no
• ra-DI-o
• kaj
• a-MI-ko
• ES-tas
• AN-kaŭ (kaŭ ni silabi moja)

⚠️ Tahadhari: vokali zilizo karibu huhesabiwa kama silabi tofauti. historio ni hi-sto-RI-o, si silabi tatu tu.

Kiarifu "la"

Kiesperanto kina kiarifu kimoja cha uhakika: la. Hakibadiliki kwa umoja, wingi, jinsia au aina ya nomino. Hakuna kiarifu kisicho cha uhakika kama "a/an" kwa Kiingereza:

• la amiko – rafiki huyo
  • amiko – rafiki
• la laboro – kazi hiyo
  • laboro – kazi

⚠️ Tahadhari: usitafute neno la lazima kwa "a/an". Mara nyingi Kiesperanto huliacha tu: Ĝi estas amiko = ni rafiki.

Viwakilishi nafsi

• mi – mimi
• vi – wewe / ninyi
• li – yeye wa kiume
• ŝi – yeye wa kike
• ĝi – kitu hicho / mnyama huyo ikiwa jinsia si muhimu
• ni – sisi
• ili – wao / hivyo

⚠️ Tahadhari: Kiswahili hutumia "yeye" kwa mwanamume na mwanamke, lakini Kiesperanto hutofautisha li na ŝi. Kwa vitu na wanyama, tumia ĝi ikiwa jinsia si muhimu.

Vimilikishi

Vimilikishi huundwa kwa kuongeza mwisho -a kwa kiwakilishi:

• mia – yangu
• via – yako / yenu
• lia – yake (ya mwanamume)
• ŝia – yake (ya mwanamke)
• ĝia – yake (ya kitu au mnyama)
• nia – yetu
• ilia – yao

Nomino

Nomino zote huishia kwa -o. Hakuna ngeli za kisarufi kama katika Kiswahili. Inapohitajika, jinsia ya kike huonyeshwa kwa kiambishi tamati:

• tablo – meza
• lernanto – mwanafunzi
• lernantino – mwanafunzi wa kike

Wingi

Mwisho wa wingi ni -j. Nomino na vivumishi vyake vyote hupokea -j:

• tabloj – meza
• lernantoj – wanafunzi
• viaj lernantoj – wanafunzi wako / wenu

⚠️ Tahadhari: Kiswahili hubadilisha mwanzo wa nomino kwa wingi, kama mtu → watu. Kiesperanto huongeza tu -j mwishoni.

Vitenzi

Miisho ya vitenzi ni ileile kwa nafsi zote na kwa umoja au wingi. Hakuna mabadiliko kama ni-, u-, wa- katika Kiswahili.

1. Kitenzi cha msingi huishia kwa -i:
   • lerni – kujifunza
   • labori – kufanya kazi
   • esti – kuwa
2. Wakati uliopo huishia kwa -as, kwa nafsi zote:
   • mi sidas – ninakaa
   • vi sidas – unakaa / mnakaa
   • ni sidas – tunakaa
   • ili sidas – wanakaa

💡 Kumbuka: katika Kiswahili wakati huonekana mwanzoni mwa kitenzi (nina-, nili-, nita-). Katika Kiesperanto wakati huonekana mwishoni: -as, -is, -os.

Ĉu?

ĉu ni neno la kuanzisha swali la "ndiyo/hapana". Hulitanguliza sentensi, na mpangilio wa maneno hubaki uleule:

• Ĉu vi sidas? – Je, unakaa?
• Ĉu vi skribas? – Je, unaandika?

Kiu?

Kiu humaanisha "nani?" au "yupi?" kutegemea muktadha:

• Kiu vi estas? – Wewe ni nani?
• Kiu instruisto sidas? – Mwalimu yupi amekaa?

Kiambishi tamati -ist

huunda jina la mtu anayefanya kazi au shughuli fulani mara kwa mara:

• instruisto – mwalimu
• hotelisto – mhudumu au mmiliki wa hoteli
• esperantisto – mfuasi wa Kiesperanto

Kiambishi tamati -in

huunda nomino ya jinsia ya kike:

• patro – baba / patrino – mama
• lernanto – mwanafunzi / lernantino – mwanafunzi wa kike
• instruisto – mwalimu / instruistino – mwalimu wa kike

💡 Kumbuka: fikiria -in kama alama ndogo inayoongeza maana ya "wa kike".

Neno la kukubali

jes maana yake ni "ndiyo":

• Ĉu vi estas en la ĉambro?
  • Jes, mi estas en la ĉambro.

Neno la kukataa

ne linaweza kumaanisha "hapana" au "si":

• Ne, mi ne estas en la ĉambro.