Vivumishi

Mwisho wa kivumishi ni -a:

• bela – mzuri / maridadi
• granda frato – kaka mkubwa
• malgranda fratino – dada mdogo

💡 Kumbuka: vokali ya mwisho inaonyesha aina ya neno: -o kwa nomino, -a kwa vivumishi, -e kwa vielezi (somo 3).

Hali za nomino

Nomino za Kiesperanto zina hali mbili: hali ya kawaida na hali ya yambwa. Hali ya yambwa huonyeshwa kwa -n na inaonyesha kitu au mtu anayepokea tendo:

• Kiun mi vidas? – Ninamwona nani?
• Mi vidas amikon. – Ninamwona rafiki.

⚠️ Tahadhari: Kiswahili mara nyingi huonyesha yambwa kwa kiambishi ndani ya kitenzi, kama ni-na-mw-ona. Kiesperanto huweka alama kwenye neno lenyewe: amikon.

Usitumie yambwa baada ya kitenzi esti ("kuwa") au kitenzi chenye maana hiyo.

Vivumishi hukubaliana na nomino vinazozieleza, kwa hiyo hupokea miisho ileile -j na -n:

• Vi estas bona amiko. – Wewe ni rafiki mzuri.
• Vi estas bonaj amikoj. – Ninyi ni marafiki wazuri.
• Vi havas bonan amikon. – Una rafiki mzuri.
• Vi havas bonajn amikojn. – Una marafiki wazuri.

Mahusiano mengine huonyeshwa kwa vihusishi. Umiliki wa Kiingereza "'s" huonyeshwa kwa de ("wa/ya"):

• La libroj de mia frato. – Vitabu vya kaka yangu.

Unyambulishaji wa vitenzi

Kubadilisha kitenzi ni rahisi: badilisha -i ya kitenzi cha msingi kwa mwisho wa wakati. Mwisho ni uleule kwa kila nafsi, na hakuna vitenzi visivyo kawaida.

Umbo la msingi: -i

• labori – kufanya kazi

Wakati uliopo: -as

• mi laboras – ninafanya kazi
• vi laboras – unafanya kazi / mnafanya kazi
• li/ŝi laboras – anafanya kazi
• ni laboras – tunafanya kazi
• ili laboras – wanafanya kazi

Wakati uliopita: -is

• mi laboris – nilifanya kazi
• vi laboris – ulifanya kazi / mlifanya kazi
• li/ŝi laboris – alifanya kazi
• ni laboris – tulifanya kazi
• ili laboris – walifanya kazi

Wakati ujao: -os

• mi laboros – nitafanya kazi
• vi laboros – utafanya kazi / mtafanya kazi
• li/ŝi laboros – atafanya kazi
• ni laboros – tutafanya kazi
• ili laboros – watafanya kazi

💡 Kumbuka: vokali za wakati zinafuatana i–a–o:

• -is (zamani)
• -as (sasa)
• -os (baadaye)

Kiunganishi ke

ke huanzisha kishazi tegemezi. Tofauti na Kiswahili, mara nyingi hakiwezi kuachwa:

1. lazima kiandikwe, na
2. kwa kawaida hutanguliwa na koma.

• Vi vidas, ke mi manĝas. – Unaona kwamba ninakula.
• Li diras, ke li iros. – Anasema kwamba ataenda.

⚠️ Tahadhari: usichanganye ke ("kwamba") na kio ("nini"). ke huunganisha vishazi; hakiulizi swali.

Kiambishi awali mal-

hubadilisha neno kuwa kinyume chake halisi:

• bona – mzuri / malbona – mbaya
• granda – mkubwa / malgranda – mdogo
• bela – mzuri / malbela – mbaya kwa sura

💡 Kumbuka: kiambishi kimoja mal- hukuepusha kujifunza neno jipya kwa kila kinyume.

Kiambishi awali ge-

huonyesha jinsia zote pamoja:

• gefratoj – kaka na dada
• gepatroj – wazazi

Maneno ya heshima

• bonvolu – tafadhali
• dankon – asante
• saluton – salamu / habari

Mpangilio wa maneno

Mpangilio wa kawaida ni mtenda–kitenzi–yambwa. Lakini kwa sababu -n huonyesha yambwa, mpangilio unaweza kubadilishwa kwa msisitizo:

• Mi legas libron. – Ninasoma kitabu.
• Libron mi legas. – Kitabu ndicho ninachosoma.

Kio, Kion

kio humaanisha "nini" kama kiima cha sentensi:

• Kio estas tio? – Hicho ni nini?
• Kio estas sur la tablo? – Nini kiko juu ya meza?

Neno "nini" likiwa yambwa, Kiesperanto hutumia kion:

• Kion vi faras? – Unafanya nini?
• Kion ŝi diris? – Alisema nini?