Nɔnɔmeŋkɔwo
Esperanto nɔnɔmeŋkɔ wu enu kple -a:
- bela – dzeani
- granda frato – nɔviŋutsu gã
- malgranda fratino – nɔvinyɔnu sue
💡 Ŋkuɖodzinu: Vokal mamlɛtɔ la fia nya ƒe dɔ: -o na ŋkɔ, -a na nɔnɔmeŋkɔ, -e na dɔwɔnya-ŋutiŋɔŋlɔ (nusrɔ̃ɖeɖe 3).
Kazuwo
Esperanto ŋkɔwo le kazu eve: nominativo kple akuzativo. Akuzativo la, si wofia kple -n, fia nu si dɔwɔnya la ka.
- Kiun mi vidas? – Ame kae nye kpɔna?
- Mi vidas amikon. – Nye kpɔ xɔ̃.
⚠️ Kpɔ nyuie: Eʋegbe metsɔ suffix aɖeke ɖe nu-si-dɔ-ka ŋu o; nyaɖoɖo fia nu-si-dɔ-ka la. Esperanto de dzesi -n ɖe nu-si-dɔ-ka ŋu, eyata mègana ŋku abu edzi o.
Mègazã akuzativo le esti megbe o, elabena esti meɖe dɔ ɖe nu-si-dɔ-ka ŋu o.
Nɔnɔmeŋkɔwo xɔ -j kple -n abe ŋkɔ si woƒo ɖe eŋu ene:
- Vi estas bona amiko. – Wònye xɔ̃ nyui.
- Vi estas bonaj amikoj. – Mienye xɔ̃ nyuiwo.
- Vi havas bonan amikon. – Xɔ̃ nyui le asiwò.
- Vi havas bonajn amikojn. – Xɔ̃ nyuiwo le asiwò.
Nɔƒe, tɔtrɔ, tsoƒe kple ŋutinya bubuwo wofia kple prepozicio. Ŋutiƒeŋkɔ abe Gɛgbe “of” la nye de:
- La libroj de mia frato. – Nye nɔviŋutsu ƒe agbalẽwo.
Dɔwɔnya ƒe ɣeyiɣiwo
Trɔ dɔwɔnya gɔmeɖoƒe ƒe -i ɖe ɣeyiɣi nuwuwu. Nuwuwu la sɔ le ame katã ŋu, eye dɔwɔnya si meɖe o mele o.
Gɔmeɖoƒe: -i
- labori – wɔ dɔ
Fifia-me: -as
- mi laboras – nye wɔ dɔ
- vi laboras – wò wɔ dɔ
- li/ŝi laboras – eya wɔ dɔ
- ni laboras – mí wɔ dɔ
- ili laboras – wo wɔ dɔ
Va-yi me: -is
- mi laboris – nye wɔ dɔ
- vi laboris – wò wɔ dɔ
- li/ŝi laboris – eya wɔ dɔ
- ni laboris – mí wɔ dɔ
- ili laboris – wo wɔ dɔ
Ava me: -os
- mi laboros – nye awɔ dɔ
- vi laboros – wò awɔ dɔ
- li/ŝi laboros – eya awɔ dɔ
- ni laboros – mí awɔ dɔ
- ili laboros – wo awɔ dɔ
💡 Ŋkuɖodzinu: ɣeyiɣi vokalawo nye i–a–o: -is va-yi, -as fifia, -os ava.
Nyakpeɖeŋu ke
ke dze nyaɖeɖe bubu egɔme. Metsɔe ɖa zi geɖe o, eye wotsɔ comma ɖo ŋgɔna zi geɖe:
- Vi vidas, ke mi manĝas. – Èkpɔ be mele nu ɖum.
- Li diras, ke li iros. – Egblɔ be ayi.
⚠️ Kpɔ nyuie: ke nye nyakpeɖeŋu “be”; kio nye biabianya “nuka”.
Prefix mal-
mal- trɔ nya ɖe eƒe ɖokui ƒe nu vɔ̃/tsɔtsrɔ̃ megbe:
- bela – dzeani / malbela – medzeani o
- granda – gã / malgranda – sue
- sana – lãmesẽ / malsana – dɔ le ŋu
Prefix ge-
ge- fia ŋutsu kple nyɔnu hã:
- gefratoj – nɔviŋutsuwo kple nɔvinyɔnuwo
- gepatroj – dzilawo
Bubuɖeɖe ƒe nyagbewo
- bonvolu – taflatse
- dankon – akpe
- saluton – do gbe
Nyaɖoɖo
Esperanto ƒe nyaɖoɖo bɔbɔe nye wɔla–dɔwɔnya–nu-si-dɔ-ka. Gake esi -n fia nu-si-dɔ-ka la, nyaɖoɖo ate ŋu atrɔ na nutsotso:
- Mi legas libron. – Mele agbalẽ xlẽm.
- Libron mi legas. – Agbalẽe mele xlẽm.
Kio, Kion
kio bia “nuka” ne enye wɔla:
- Kio estas tio? – Nukae nye esia?
- Kio estas sur la tablo? – Nukae le kplɔ̃ la dzi?
Ne “nuka” la nye nu-si-dɔ-ka, Esperanto zã akuzativo kion:
- Kion vi faras? – Nukae nèle wɔm?
- Kion ŝi diris? – Nukae egblɔ?
K-biabianya bubuwo
Ènya kiu tso nusrɔ̃ɖeɖe 1 me. Ate ŋu axɔ nuwuwu siwo le nɔnɔmeŋkɔwo ŋu:
- kiu – ame ka, ka
- kiun – ame ka/nu-si-dɔ-ka, ka/nu-si-dɔ-ka
- kiuj – ame kawoe, kawoe
- kiujn – ame kawo/nu-si-dɔ-ka, kawo/nu-si-dɔ-ka
kia bia nɔnɔme alo ŋutinya:
- Kia estas la tago? – Ŋkeke la le aleke?
- Kiaj estas viaj amikoj? – Wò xɔ̃wo le aleke?
Nya wɔwɔ bubuwo
Prepozicio kple nyaƒe siwo nènya xoxo ate ŋu age ɖe nya didiwo me:
- kun + paroli → kunparoli – ƒo nu kple ame
- en + meti → enmeti – da ɖe eme
- al + iri → aliri – yi ɖe ŋu