Сын есімдер

Сын есімнің жалғауы -a:

• bela – әдемі
• granda frato – үлкен аға/іні
• malgranda fratino – кішкентай әпке/қарындас/сіңлі

Эсперантода сын есім өзі сипаттайтын зат есіммен бірге көптік және табыс септік жалғауларын алады:

• bona amiko – жақсы дос
• bonaj amikoj – жақсы достар
• bonan amikon – жақсы досты
• bonajn amikojn – жақсы достарды

⚠️ Назар аударыңыз: қазақшада “жақсы достар” дегенде жақсы өзгермейді. Эсперантода сын есім зат есіммен үйлеседі: bonaj amikoj, bonajn amikojn.

Септіктер

Эсперантода зат есімнің екі негізгі түрі бар:

• атау септік: арнайы жалғау жоқ, мысалы libro
• табыс септік: -n жалғауы бар, мысалы libron

-n тура толықтауышты, яғни әрекет бағытталған адамды немесе затты көрсетеді:

• Kiun mi vidas? – Мен кімді көріп тұрмын?
• Mi vidas amikon. – Мен бір досты көріп тұрмын.

esti сияқты “болу” мағынасындағы етістіктен кейін табыс септікті қолданбаңыз:

• Vi estas bona amiko. – Сен/сіз жақсы доссың/доссыз.
• Vi estas bonaj amikoj. – Сендер/сіздер жақсы достарсыңдар/достарсыздар.
• Vi havas bonan amikon. – Сенде/сізде жақсы дос бар.
• Vi havas bonajn amikojn. – Сенде/сізде жақсы достар бар.

Басқа қатынастар әдетте предлогтармен беріледі. Иелік қатынас жиі de арқылы беріледі:

• La libroj de mia frato. – Менің ағамның/інімнің кітаптары.

Етістіктің жіктелуі

Негізгі түрі: -i

• labori – жұмыс істеу

Осы шақ: -as

• mi laboras – мен жұмыс істеймін
• vi laboras – сен/сіз жұмыс істейсің/істейсіз
• li/ŝi laboras – ол жұмыс істейді
• ni laboras – біз жұмыс істейміз
• ili laboras – олар жұмыс істейді

Өткен шақ: -is

• mi laboris – мен жұмыс істедім
• vi laboris – сен/сіз жұмыс істедің/істедіңіз
• li/ŝi laboris – ол жұмыс істеді
• ni laboris – біз жұмыс істедік
• ili laboris – олар жұмыс істеді

Келер шақ: -os

• mi laboros – мен жұмыс істеймін, жұмыс істейтін боламын
• vi laboros – сен/сіз жұмыс істейсің/істейсіз
• li/ŝi laboros – ол жұмыс істейді
• ni laboros – біз жұмыс істейміз
• ili laboros – олар жұмыс істейді

Ke жалғаулығы

Ke бағыныңқы сөйлемді енгізеді. Қазақшада ол көбіне “деп”, “екенін” немесе жай бағыныңқы құрылым арқылы беріледі. Эсперантода ke әдетте түсірілмейді және оның алдында үтір қойылады:

• Vi vidas, ke mi manĝas. – Сен/сіз менің тамақ ішіп отырғанымды көріп тұрсың/тұрсыз.
• Li diras, ke li iros. – Ол баратынын айтады.

⚠️ Назар аударыңыз: ke “не?” деген kio сөзі емес. Ke сөйлемді байланыстырады.

mal- префиксі

mal- сөздің мағынасын қарама-қарсы мағынаға өзгертеді:

• bona – жақсы
  • malbona – жаман
• granda – үлкен
  • malgranda – кішкентай
• bela – әдемі
  • malbela – көріксіз

ge- префиксі

ge- ер және әйел адамдарды бірге көрсетеді:

• gefratoj – аға-іні мен әпке-сіңлі/қарындастар, бауырлар
• gepatroj – ата-ана

Таныс түбірлерден сөз жасау

Предлогтар мен басқа түбірлер жаңа сөздің бөлігі бола алады. Мағынаны түбірлерден құрастырып түсінуге болады:

• en + iri → eniri – ішке кіру
• al + veni → alveni – келіп жету
• kun + labori → kunlabori – бірге жұмыс істеу

Сыпайы сөздер

• bonvolu – өтінемін, мархабат
• dankon – рақмет
• saluton – сәлем

Сөз тәртібі

Әдеттегі сөз тәртібі: бастауыш, етістік, толықтауыш. Бірақ тура толықтауышта -n бар болғандықтан, сөз тәртібін екпін үшін өзгертуге болады:

• Mi legas libron. – Мен кітап оқып отырмын.
• Libron mi legas. – Мен оқып отырған нәрсе – кітап.

Ерте кездесетін k-сұрақтар

Kio “не?” деп сұрайды. Ол сөйлемнің бастауышы болғанда -n алмайды:

• Kio estas tio? – Бұл не?
• Kio estas sur la tablo? – Үстелде не тұр?

Егер “не?” тура толықтауыш болса, kion түрі қолданылады:

• Kion vi faras? – Сен/сіз не істеп жатырсың/жатырсыз?
• Kion ŝi diris? – Ол не деді?

Kia “қандай?” деп, ал kiu “кім?” немесе “қайсы?” деп сұрайды:

• Kia estas via hejmo? – Сенің/сіздің үйің/үйіңіз қандай?
• Kiujn librojn vi legis? – Сен/сіз қандай кітаптарды оқыдың/оқыдыңыз?