Кестелік сөздер

Кестелік сөздер толық түрде кестелік сөздер қосымшасында берілген. Олар өте жүйелі жасалады: басы мағына саласын, соңы сұрақтың түрін көрсетеді.

Бастары:

• ki- – сұрақ немесе қатыстық сөз
• ti- – көрсету
• i- – белгісіз біреу/бір нәрсе
• ĉi- – бәрі, әрқайсы
• neni- – ешкім, ешнәрсе, ешқашан

Соңдары:

• -o – нәрсе
• -u – адам немесе таңдау
• -a – қасиет, түр
• -e – орын
• -am – уақыт
• -al – себеп
• -el – тәсіл
• -om – мөлшер
• -es – иелік

Мына сөздерді әсіресе есте сақтаңыз:

• ĉio – бәрі, барлық нәрсе
• ĉiu – әрқайсы, әр адам
• ĉiuj – бәрі, барлық адамдар немесе заттар
• ĉiam – әрқашан
• iom – аздап, біршама

Кейбір кестелік сөздер -j көптік және -n табыс/бағыт жалғауын ала алады:

• -j көбіне -u және -a сөздеріне жалғанады
• -n -o, -u, -a, және -e сөздеріне жалғана алады

Kio

Kio нәрсе туралы “не?” деп сұрайды. Kion – оның табыс септіктегі түрі:

• Kio – не?
• Kion – нені?

Мысал:

• Kion vi manĝas? Kukon mi manĝas. – Сен/сіз не жеп отырсың/отырсыз? Мен торт жеп отырмын.

Kiu түрлері

Kiu адамды немесе таңдауды сұрайды. Ол сұрау сөзі де, қатыстық сөз де бола алады:

• kiu – кім? қайсы?
• kiun – кімді? қайсысын?
• kiuj – кімдер? қайсылар?
• kiujn – кімдерді? қайсыларын?

Мысалдар:

• Kiu scias? – Кім біледі?
• Kiujn fotojn vi faris? – Сен/сіз қандай фотолар түсірдің/түсірдіңіз?

Kia

Kia қасиет немесе түр туралы “қандай?” деп сұрайды. Ол да -j және -n ала алады:

• Kia estas la vetero? – Ауа райы қандай?
• Kian aŭton vi havas? – Сенде/сізде қандай көлік бар?
• Kiaj estas ŝiaj leteroj? – Оның хаттары қандай?
• Kiajn fotojn vi faris? – Сен/сіз қандай фотолар түсірдің/түсірдіңіз?

Kie

Kie орын туралы, ал kien бағыт туралы сұрайды:

• Kie mi estas? – Мен қайдамын?
• Kien vi iras? – Сен/сіз қайда барасың/барасыз?

Жаттығуларда кездесетін басқа кестелік сөздер

• kiam – қашан?
• kial – неге?
• kiom – қанша?
• kioma – нешінші? сағат қанша?
• iu – біреу, әлдекім

Мысалдар:

• Kioma horo estas? – Сағат қанша?
• Kial vi ne havas tempon? – Неге сенде/сізде уақыт жоқ?
• dum iu kantas – біреу ән айтып жатқанда

Кестелік сөздер предлогтармен

Предлог кестелік сөздің алдында тұрып, қатынасты көрсетеді:

• al kiu – кімге?
• kun kiu – кіммен?
• al tiu – соған
• inter tiuj – солардың арасында

Салыстыру дәрежелері

Салыстырмалы шырай pli арқылы жасалады:

• pli bona – жақсырақ
• pli granda – үлкенірек

Күшейтпелі/ең жоғарғы шырай plej арқылы жасалады:

• plej bona – ең жақсы
• plej granda – ең үлкен

“... қарағанда” мағынасында ol қолданылады:

• pli bona ol vi – сенен/сізден жақсырақ

“... ішіндегі ең” мағынасында el қолданылады:

• La plej bona el ĉiuj. – Бәрінің ішіндегі ең жақсысы.

Pli және plej үстеулермен де қолданылады:

• pli rapide – жылдамырақ
• plej rapide – ең жылдам

Dum

Dum бір уақытта болуды немесе уақыт аралығын көрсетеді. Ол предлог та, жалғаулық та бола алады:

• Li sidas dum la manĝo. – Ол тамақ кезінде отыр.
• Ŝi skribas dum li legas. – Ол оқып жатқанда, ол жазып отыр.

Ĉi

Ĉi бөлшегі ti- сөздерімен бірге жақындықты көрсетеді:

• tiu – анау, сол
• tiu ĉi немесе ĉi tiu – мынау, бұл
• tie – онда
• tie ĉi немесе ĉi tie – мұнда

-ind жұрнағы

-ind “істеуге тұрарлық”, “лайық” деген мағына береді:

• aŭskultinda – тыңдауға тұрарлық
• leginda – оқуға тұрарлық
• bedaŭrinde – өкінішке қарай
• nedankinde – dankon дегенге сыпайы жауап, “рақметке тұрмайды”

Уақыт түбірлері біріккен сөздерде

Tag, jar, monat, temp, және cent түбірлері жиі жаңа сөз жасайды:

• ĉiutaga – күнделікті
• ĉiujare – жыл сайын
• kvarmonate – төрт ай сайын
• jarcento – ғасыр