Πίνακας Απλών Λέξεων

Μελέτησε τον Πίνακα Απλών Λέξεων, παρατηρώντας πόσο λογικά έχει δημιουργηθεί.

Ο Πίνακας περιλαμβάνει 5 στήλες:

• ki- (ερωτηματικό-αναφορικό)
• ti- (δεικτικό)
• i- (αόριστο)
• ĉi- (περιληπτικό)
• neni- (αρνητικό)

και 9 γραμμές:

• -o (κάτι ακαθόριστο)
• -u (πρόσωπο ή κάτι καθορισμένο)
• -am (χρόνος)
• -a (ιδιότητα)
• -e (τόπος)
• -el (τρόπος)
• -om (ποσότητα)
• -al (αίτιο)
• -es (κυριότητα)

Συνδυάζοντας κάθε μία στήλη με κάθε μια γραμμή προκύπτουν 45 απλές λέξεις. Το νόημα καθεμιάς από αυτές προκύπτει από τη σημασία του στοιχείου στήλης σε συνδυασμό με τη σημασία του στοιχείου γραμμής.

Αν, για παράδειγμα, συνδυάσεις την πρώτη στήλη ki- (ερωτηματικό ή αναφορικό) με την τρίτη γραμμή -am (χρόνος) προκύπτει η λέξη kiam, που, ανάλογα με τη θέση της στην πρόταση, είτε είναι ερωτηματικό χρόνου και σημαίνει πότε;, ή αναφορικό χρόνου και σημαίνει όταν.

• Kiam ni iros al la kinejo? – Πότε θα πάμε σινεμά;
• Kiam via frato venos. – Όταν θα έλθει ο αδελφός σου.

Ένα ακόμα παράδειγμα: Συνδύασε την τρίτη στήλη i- (αόριστο) με την πέμπτη γραμμή -e (τόπος) και θα προκύψει η λέξη ie, που είναι αόριστο τόπου και σημαίνει κάπου.

• Ie estas mia amo. – Κάπου υπάρχει η αγάπη μου.

Αν μάθεις τη σημασία των στηλών και των γραμμών, μπορείς εύκολα να θυμάσαι και τις 45 λέξεις! Για αρχή απομνημόνευσε τα ακόλουθα:

• ĉio – τα πάντα
• ĉiu – καθένας, κάθε μία
• ĉiuj – όλοι (πληθυντικός)
• ĉiam – πάντα
• iom – λίγο, κάπως, μάλλον

💡 Μνημονικό: η πρώτη συλλαβή δείχνει την οικογένεια και η κατάληξη δείχνει την κατηγορία. ki- ρωτά, ti- δείχνει, -am είναι χρόνος: kiam (πότε), tiam (τότε).

Ορισμένες από τις απλές λέξεις του πίνακα μπορεί να δεχτούν τις καταλήξεις -j (πληθυντικός) και -n (αιτιατική):

• η κατάληξη -j μπορεί να μπει σε αυτά που τελειώνουν σε -u και -a
• η κατάληξη -n σε αυτά με -o, -u, -a και -e:

Kio

• Kio? – τι; (ερωτηματικό)
• Kio – ό,τι (αναφορικό)
• kion? – τι (σαν αντικείμενο)

Παράδειγμα:

• Kio estas sur la tablo? – Τι υπάρχει πάνω στο τραπέζι;
• Kio okazis estis agrabla. – Ό,τι συνέβη ήταν ευχάριστο.
• Kion vi manĝas? Kukon mi manĝas. – Τι τρως; Τρώω ένα γλυκό.

⚠️ Προσοχή: kio είναι για υποκείμενο, kion για αντικείμενο. Αν στα ελληνικά ρωτάς "τι βλέπεις/τρως/κάνεις;", συνήθως χρειάζεται kion.

Kiu

• Kiu? – ποιος-α-ο; (ερωτηματικό)
• Kiu – οποίος-α-ο (αναφορικό)
• kiun? – ποιον-α-ο (ερωτηματικό)
• kiuj? – ποιοι-ες-α (ερωτηματικό)
• kiujn? – ποιους-ες-α (ερωτηματικό)

Παραδείγματα:

• Kiu vi estas? – Ποιος-α-ο είσαι;
• La viro kiu parolas estas mia frato. – Ο άνδρας που [ο οποίος] μιλάει είναι ο αδελφός μου.

Kia

Παραδείγματα:

• Kia estas la vetero? – Πώς είναι ο καιρός; (ερωτηματικό)
• Kia virino! – Τι γυναίκα! (αναφορικό)
• Kian aŭton vi havas? – Τι είδους αυτοκίνητο πήρες;
• Kiaj estas ŝiaj leteroj? – Πώς μοιάζουν τα γράμματα της;
• Kiajn fotojn vi faris? – Τι είδους φωτογραφίες τράβηξες;

Kie

• Kie – Πού (ερωτηματικό), όπου (αναφορικό)
• Kien – Προς τα πού, προς όπου

Παραδείγματα:

• Kie mi estas? – Πού είμαι; (ερωτηματικό)
• Kie vi staros, mi estos apud vi. – Όπου σταθείς θα είμαι κοντά σου. (αναφορικό)
• Kien vi iras? – Προς τα πού πας;

⚠️ Προσοχή: kie σημαίνει "πού βρίσκεται;", ενώ kien σημαίνει "προς τα πού πηγαίνει;".

Απλές λέξεις με προθέσεις

• Al kiu – σε ποιο, προς ποιο
• kun kiu – με ποιο
• al tiu – προς εκείνο
• inter tiuj – μεταξύ εκείνων

Βαθμοί σύγκρισης

Η σύγκριση στην Εσπεράντο έχει δύο βαθμούς, τον συγκριτικό και τον υπερθετικό. Ο συγκριτικός βαθμός σχηματίζεται με το pli (πιο). Το συγκριτικό "από" μεταφράζεται σε ol:

• pli bona – καλύτερος-η-ο
• pli granda – μεγαλύτερος-η-ο
• pli bona ol vi – καλύτερος-η-ο από σένα
• Maria estas malpli bela ol Eleni – Η Μαρία είναι λιγότερο όμορφη από την Ελένη.

Ο υπερθετικός βαθμός σχηματίζεται με το la plej (περισσότερο). Το υπερθετικό "από" μεταφράζεται σε el:

• la plej bona – ο βέλτιστος-η-ο
• la plej granda – ο μέγιστος-η-ο
• Sofia estas la plej bela – Η Σοφία είναι η πιο όμορφη.
• La plej bona el ĉiuj – ο πιο καλός-η-ο από όλους.
• Eleni estis la plej bela el ĉiuj virinoj – Η Ελένη ήταν η πιο όμορφη από όλες τις γυναίκες.

Τα pli και plej χρησιμοποιούνται επίσης με επιρρήματα:

• pli rapide – πιο γρήγορα
• la plej rapide – πιο γρήγορα από όλους/όλα

💡 Μνημονικό: pli συγκρίνει δύο πράγματα, plej διαλέγει το άκρο μιας ομάδας: πιο καλός → ο πιο καλός.

Η πρόθεση/σύνδεσμος Dum

Το dum δείχνει το χρόνο κατά τον οποίο συμβαίνει κάτι. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο σαν πρόθεση ("κατά τη διάρκεια") όσο και σαν σύνδεσμος ("ενώ"):

• Li sidas dum la manĝo. – Αυτός κάθεται κατά τη διάρκεια του γεύματος.
• Ŝi skribas dum li legas. – Αυτή γράφει ενώ αυτός διαβάζει.

Το λεξίδιο Ĉi

Το δεικτικό λεξίδιο ĉi χρησιμοποιείται με απλές λέξεις που αρχίζουν από ti- για να δείξει εγγύτητα στο χώρο ή στο χρόνο. Σύγκρινε:

• tiu – εκείνο / tiu ĉi ή ĉi tiu – αυτό εδώ
• tie – εκεί / tie ĉi ή ĉi tie – εδώ

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί πριν ή μετά από τις δεικτικές απλές λέξεις tio, tiu, ties, tie.

• tiu libro – εκείνο το βιβλίο
  • tiu ĉi libro – αυτό εδώ το βιβλίο
• tio, kion vi diris – εκείνο που είπες
  • tio ĉi estas stranga – αυτό εδώ είναι παράξενο
• ties la libro – εκείνου το βιβλίο
  • ties ĉi la libro – αυτού εδώ το βιβλίο
• via libro estas tie – το βιβλίο σου είναι εκεί
  • via libro estas ĉi tie – το βιβλίο σου είναι εδώ

Το επίθημα -ind

σημαίνει "άξιος-α-ο για":

• aŭskultinda – άξιος-α-ο να ακουστεί
• leginda – άξιος-α-ο ανάγνωσης
• bedaŭrinde – δυστυχώς (ακριβολογώντας: άξιο μετάνοιας)
• nedankinde – ευγενική απάντηση στο dankon (ακριβολογώντας: ανάξιο για ευχαριστώ)

Το ind μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί αυτοτελώς, όπως:

• indo – αξία
  • mia vivo ne plu havas indon – η ζωή μου δεν έχει πια αξία
• inda – άξιος-α-ο
  • infano inda je puno – παιδί άξιο για τιμωρία
• indi – το να αξίζω
  • mi indas vian helpon – αξίζω τη βοήθεια σου