Tabelvortoj
Esperanto ka një sistem shumë të rregullt fjalësh pyetëse, treguese dhe përgjithësuese. Ato quhen tabelvortoj.
Fillimet më të rëndësishme janë:
- ki- – pyetje ose lidhje: kio, kiu, kie
- ti- – tregim: tio, tiu, tie
- i- – diçka e papërcaktuar: io, iu, ie
- ĉi- – çdo, gjithçka: ĉio, ĉiu, ĉie
- neni- – mohim: nenio, neniu, nenie
Mbarimet tregojnë llojin e kuptimit: -o për gjë, -u për person ose zgjedhje, -a për cilësi, -e për vend, -am për kohë, -al për arsye, -el për mënyrë, -om për sasi dhe -es për pronësi.
Kio dhe kion
Kio pyet për gjë. Kion është forma me -n.
- Kio estas sur la tablo? – Çfarë është mbi tryezë?
- Kion vi manĝas? – Çfarë po ha?
Format e kiu
Kiu mund të jetë “kush?” ose “cili/cila?”. Ajo merr -j dhe -n kur duhet.
- Kiu scias? – Kush e di?
- kiuj fotoj – cilat foto
- kiujn fotojn – cilat foto si kundrinor
Kia
Kia pyet për cilësi ose lloj.
- Kia estas la vetero? – Si është moti?
- Kiajn fotojn vi faris? – Çfarë lloj fotosh bëre?
Kie dhe kien
Kie pyet për vend. Kien pyet për drejtim.
- Kie mi estas? – Ku jam?
- Kien vi iras? – Ku po shkon?
Fjalë të tjera të nevojshme
- Kiam? – kur?
- Kial? – pse?
- Kiom? – sa?
- Kioma? – i sati? përdoret shpesh për orën
- Iu – dikush, ndonjë
Tabelvortoj me parafjalë
Parafjala mund të qëndrojë përpara tabelvortës.
- al kiu – te kush, cilit/cilës
- kun kiu – me kë
Krahasimi
Pli bën krahasimin. Plej bën shkallën sipërore. Ol përdoret për “se” në krahasim.
- pli multekosta – më i shtrenjtë
- la plej juna – më i riu
- pli bona ol – më i mirë se
Dum dhe ĉi
Dum tregon njëkohësi ose kohëzgjatje.
- dum ŝi kantas – ndërsa ajo këndon
Ĉi tregon afërsi te fjalët me ti-.
- ĉi tiu – ky/kjo
- ĉi tie – këtu
Prapashtesa -ind
-ind tregon se diçka ia vlen të bëhet ose meriton diçka.
- legi → leginda – që ia vlen të lexohet
- bedaŭri → bedaŭrinde – fatkeqësisht
Rrënjë kohe në përbërje
Tag, jar, monat, temp dhe cent formojnë shumë fjalë të dobishme.
- ĉiutaga – i përditshëm
- ĉiujare – çdo vit
- kvarmonate – çdo katër muaj
- jarcento – shekull