Töfluorð

Lestu töfluorðin og taktu eftir hversu rökrétt þau eru byggð: merking hvers af 45 orðunum fæst með því að sameina fyrsta hlutann og seinni hlutann. Lærðu sérstaklega þessi:

• ĉio - allt
• ĉiu - hver, hver manneskja
• ĉiuj - allir (fleirtala)
• ĉiam - alltaf
• iom - svolítið, dálítið

💡 Minnisráð: Töfluorðin eru eins og hnitakerfi: ki- spyr, ti- bendir, ĉi- merkir allt, neni- merkir ekkert/engan.

Sum töfluorð geta tekið endingarnar -j (fleirtala) og -n (þolfall):

• -j má setja á þau sem enda á -u eða -a
• -n má setja á þau sem enda á -o, -u, -a og -e

⚠️ Varúð: Ekki öll töfluorð geta fengið allar endingar. Spurðu sérstaklega: fjallar orðið um persónu/hlut/eiginleika/stað, eða er það þegar tími, háttur eða ástæða?

Kio

• Kio - hvað
• kion - hvað sem andlag

Dæmi:

• Kion vi manĝas? Kukon mi manĝas. - Hvað borðar þú? Ég borða köku.

💡 Minnisráð: kio (hvað) → kion (hvað sem andlag), eins og amiko → amikon.

Kiu

• Kiu - hver (eintala), hvaða; frumlag
• kiun - hvern/hvaða; andlag
• kiuj - hverjir/hvaða (fleirtala); frumlag
• kiujn - hverja/hvaða (fleirtala); andlag

⚠️ Varúð: kiu getur merkt bæði "hver" og "hvaða". Notaðu samhengi og endingar: kiun er andlag, kiuj er fleirtala.

Kia

merkir "hvers konar" eða "hvernig" þegar spurt er um eiginleika, ekki aðferð. Kia spyr alltaf um eiginleika.

Dæmi:

• Kia estas la vetero? - Hvernig er veðrið?
• Kian aŭton vi havas? - Hvers konar bíl átt þú?
• Kiaj estas ŝiaj leteroj? - Hvernig eru bréfin hennar?
• Kiajn fotojn vi faris? - Hvers konar ljósmyndir tókst þú?

💡 Minnisráð: kia spyr um eiginleika, kiel spyr um hátt eða aðferð. Íslenska "hvernig" getur náð yfir bæði.

Kie

• Kie - hvar
• Kien - hvert

Dæmi:

• Kie mi estas? - Hvar er ég?
• Kien vi iras? - Hvert ferðu?

⚠️ Varúð: Esperanto greinir skýrt á milli kie = hvar og kien = hvert.

Með forsetningum

• Al kiu - til hvers
• kun kiu - með hverjum
• al tiu - til þess / til þeirrar manneskju
• inter tiuj - meðal þeirra / milli þeirra

💡 Minnisráð: Forsetning stendur á undan töfluorði eins og á undan venjulegu orði: al kiu, kun kiu, inter tiuj.

Stigbreyting

Miðstig er myndað með pli (meira):

• pli bona - betri
• pli granda - stærri

Efsta stig er myndað með plej (mest):

• plej bona - bestur
• plej granda - stærstur

💡 Minnisráð: pli = meira/-ari, plej = mest/-ast. Lýsingarorðið sjálft breytist ekki.

"En" í samanburði er ol:

• pli bona ol vi - betri en þú

⚠️ Varúð: Notaðu ol eftir pli. Þýddu ekki íslenska "en" með ke hér.

Með efsta stigi er "af" oft el:

• La plej bona el ĉiuj - bestur allra

Pli og plej eru líka notuð með atviksorðum:

• pli rapide - hraðar
• plej rapide - hraðast

Dum

Dum er bæði forsetning (á meðan, meðan á stendur) og samtenging (meðan):

• Li sidas dum la manĝo. - Hann situr meðan á máltíðinni stendur.
• Ŝi skribas dum li legas. - Hún skrifar meðan hann les.

💡 Minnisráð: dum snýst um samtíma: meðan máltíð stendur yfir eða meðan eitthvað gerist.

Ĉi

Ögnin ĉi er notuð með ti-töfluorðum til að sýna nálægð. Berðu saman:

• tiu - sá/sú/það þarna / tiu ĉi eða ĉi tiu - þessi hér
• tie - þar / tie ĉi eða ĉi tie - hér

💡 Minnisráð: ĉi dregur eitthvað nær þér: tiu = sá þarna, ĉi tiu = þessi hér.

Viðskeytið -ind

merkir "verður" eða "verðugur":

• aŭskultinda - þess virði að hlusta á
• leginda - lesverður
• bedaŭrinde - því miður, bókstaflega "eftirsjár-verðugt"
• nedankinde - kurteislegt svar við dankon ("takk"), bókstaflega "ekki-takk-verðugt"

💡 Minnisráð: -ind merkir "þess virði að":

• legi (lesa) → leginda (lesverður)
• aŭskulti (hlusta) → aŭskultinda (þess virði að hlusta á)