-u í aukasetningum
Boðháttarendingin -u er ekki aðeins notuð í beinum skipunum, heldur líka í aukasetningum með ke eftir sagnir sem tákna skipun, beiðni, ráðleggingu eða ósk.
- Mi deziras, ke vi lernu. - Ég vil að þú lærir.
- La patro insistas, ke mi iru. - Faðirinn krefst þess að ég fari.
⚠️ Varúð: Í íslensku stendur oft venjuleg sögn eftir "vil að". Í esperanto er oft notað -u eftir ósk, kröfu eða hvatningu.
Forsetningin je
Forsetningin je er eins konar joker. Hún hefur enga nákvæma eigin merkingu, en er notuð þegar engin önnur forsetning passar nákvæmlega. Hún er meðal annars notuð við klukku:
- Je kioma horo vi venos? - Klukkan hvað kemur þú? (bókstaflega: á hvaða-númeruðu klukkustund?)
- Je la kvina horo. - Klukkan fimm. (bókstaflega: við fimmtu klukkustund.)
💡 Minnisráð: je er neyðarforsetningin. Notaðu hana þegar merkingin er föst í orðasambandi en engin nákvæmari forsetning passar.
Sögnin farti
Þessi sögn er aðallega notuð í kveðjunni:
- Kiel vi fartas? - Hvernig hefurðu það?
💡 Minnisráð: Lærðu Kiel vi fartas? sem fasta kveðju. Hún samsvarar "Hvernig hefurðu það?"
Viðskeytið -et
myndar smækkunarmerkingu:
- libreto - lítil bók, bæklingur
- beleta - snotur, dálítið fallegur
- varmeta - ylvolgur
💡 Minnisráð: -et gerir eitthvað minna eða mildara:
- libro (bók) → libreto (lítil bók)
- varma (heitur) → varmeta (ylvolgur)
Viðskeytið -eg
myndar stækkunar- eða styrkingarmerkingu:
- librego - stór bók, doðrantur
- varmega - brennheitur
- belega - mjög fallegur
- bonega - frábær
⚠️ Varúð: -eg merkir stækkun eða styrkingu, ekki bara íslenska "mjög" í öllum tilvikum. Það verður hluti af orðinu.
Viðskeytið -iĝ
merkir "að verða"; frumlagið breytir um ástand:
- riĉiĝi - að verða ríkur
- trankviliĝi - að róast, verða rólegur
- resaniĝi - að ná heilsu aftur, batna
- geedziĝi - að giftast
💡 Minnisráð: -iĝ merkir að frumlagið fer sjálft í nýtt ástand:
- riĉa (ríkur) → riĉiĝi (verða ríkur)
- sana (heilbrigður) → resaniĝi (batna)