Lýsingarorð

Lýsingarorðsendingin er -a:

• bela - fallegur
• granda frato - stóri bróðir
• malgranda fratino - litla systir

💡 Minnisráð: -a lýsir því hvernig eitthvað er. Ef orðið svarar spurningunni "hvers konar?" endar það yfirleitt á -a.

Föll

Esperanto hefur tvö föll: nefnifall og þolfall. Íslenska hefur mörg föll, en í esperanto er þolfallið merkt með endingunni -n. Það sýnir andlag sagnarinnar, það sem verknaðurinn beinist að.

• Kiun mi vidas? - Hvern sé ég?
• Mi vidas amikon. - Ég sé vin.

💡 Minnisráð: -n bendir á það sem verknaðurinn hittir: mi vidas amikon = ég sé vin.

⚠️ Varúð: Í íslensku sýnir beyging oft fallið. Í esperanto sýnir -n það skýrt, svo gleymdu ekki endingunni þótt orðröðin virðist kunnugleg.

Lýsingarorð fylgja nafnorðinu sem þau lýsa og fá sömu -j og -n endingar. Eftir esti stendur þó umsögn í nefnifalli:

• Vi estas bona amiko. - Þú ert góður vinur.
• Vi estas bonaj amikoj. - Þið eruð góðir vinir.
• Vi havas bonan amikon. - Þú átt góðan vin.
• Vi havas bonajn amikojn. - Þú átt góða vini.

⚠️ Varúð: Þegar nafnorðið fær -n eða -j, fylgir lýsingarorðið með: bonan amikon, bonajn amikojn.

Esperanto notar forsetningar í stað fleiri falla. Íslenskt eignarfall er oft tjáð með de:

• La libroj de mia frato. - Bækur bróður míns.

💡 Minnisráð: Íslenska segir "bækur bróður míns"; esperanto notar de: la libroj de mia frato.

Beyging sagna

Nafnháttur: -i

• labori - að vinna

Nútíð: -as

• mi laboras - ég vinn
• vi laboras - þú/þið vinnið
• li/ŝi laboras - hann/hún vinnur
• ni laboras - við vinnum
• ili laboras - þeir/þær/þau vinna

Þátíð: -is

• mi laboris - ég vann
• vi laboris - þú/þið unnuð
• li/ŝi laboris - hann/hún vann
• ni laboris - við unnum
• ili laboris - þeir/þær/þau unnu

Framtíð: -os

• mi laboros - ég mun vinna
• vi laboros - þú/þið munuð vinna
• li/ŝi laboros - hann/hún mun vinna
• ni laboros - við munum vinna
• ili laboros - þeir/þær/þau munu vinna

💡 Minnisráð: Tímasérhljóðin eru i-a-o: -is = þátíð, -as = nútíð, -os = framtíð.

Samtengingin ke

kynnir aukasetningu. Hún

1. er aldrei sleppt, og
2. hefur venjulega kommu á undan sér.

Dæmi:

• Vi vidas, ke mi manĝas. - Þú sérð að ég borða.
• Li diras, ke li iros. - Hann segir að hann muni fara.

⚠️ Varúð: Í íslensku má stundum láta "að" hljóma mjög létt. Í esperanto verður ke samt að standa.

Forskeytið mal-

breytir merkingu orðs í andstæðu þess:

• bona - góður
  • malbona - slæmur
• granda - stór
  • malgranda - lítill
• bela - fallegur
  • malbela - ljótur

💡 Minnisráð: mal- snýr merkingunni við:

• bona (góður) → malbona (slæmur)
• granda (stór) → malgranda (lítill)

Forskeytið ge-

sýnir að bæði kyn eða blandaður hópur er nefndur:

• gefratoj - systkini
• gepatroj - foreldrar

⚠️ Varúð: ge- merkir blandaðan eða sameiginlegan hóp, ekki bara fleirtölu. fratoj geta verið bræður; gefratoj eru systkini.

Kurteisisorð

• bonvolu - vinsamlegast
• dankon - takk
• saluton - sæll/sæl, halló

Orðaröð

Esperanto leyfir frjálsari orðaröð, en flestir nota röðina frumlag-sögn-andlag eins og í mörgum einföldum íslenskum setningum. Það er mögulegt vegna þess að þolfallsendingin -n sýnir hvað er andlag. Orðaröðin má breytast vegna áherslu eða stíls.

• Mi legas libron. - Ég les bók.
• Libron mi legas. - Það er bók sem ég les.

💡 Minnisráð: Finndu fyrst orðið með -n. Það er andlagið, jafnvel þótt það standi fremst.

Kio, Kion

Kio merkir "hvað" sem frumlag setningar:

• Kio estas tio? - Hvað er þetta?
• Kio estas sur la tablo? - Hvað er á borðinu?

Þegar "hvað" er andlag sagnarinnar verður það kion í esperanto:

• Kion vi faras? - Hvað ertu að gera?
• Kion ŝi diris? - Hvað sagði hún?

⚠️ Varúð: Kio verður kion þegar "hvað" er andlag. Spyrðu þig: "hvað gerir/sér/segir einhver?"