Sifatlar

Sifat qoʻshimchasi -a:

• bela – chiroyli
• granda frato – katta aka/uka
• malgranda fratino – kichik opa/singil

💡 Eslab qoling: oxirgi unli soʻz turkumini bildiradi: -o otlar uchun, -a sifatlar uchun, -e ravishlar uchun (3-dars).

Kelishiklar

Esperanto otlarida ikkita kelishik bor: asosiy shakl va tushum kelishigi. Tushum kelishigi -n bilan belgilanadi va harakatning obyektini koʻrsatadi:

• Kiun mi vidas? – Men kimni koʻryapman?
• Mi vidas amikon. – Men doʻstni koʻryapman.

💡 Eslab qoling: oʻzbekchadagi “-ni” tushum qoʻshimchasi kabi, Esperantoda obyekt koʻpincha -n bilan belgilanadi.

“Boʻlmoq” maʼnosidagi esti feʼlidan keyin tushum qoʻshimchasi ishlatilmaydi.

Sifatlar oʻzi aniqlayotgan ot bilan moslashadi va xuddi shu -j hamda -n qoʻshimchalarini oladi:

• Vi estas bona amiko. – Siz yaxshi doʻstsiz.
• Vi estas bonaj amikoj. – Siz yaxshi doʻstlarsiz.
• Vi havas bonan amikon. – Sizda yaxshi doʻst bor.
• Vi havas bonajn amikojn. – Sizda yaxshi doʻstlar bor.

Boshqa kelishik munosabatlari predloglar bilan beriladi. Egalik odatda de (“-ning”) bilan ifodalanadi:

• La libroj de mia frato. – Akamning/ukamning kitoblari.

Tuslanish

Feʼlni tuslash uchun infinitivdagi -i oʻrniga zamon qoʻshimchasini qoʻying. Qoʻshimcha hamma shaxslar uchun bir xil va istisno feʼllar yoʻq.

Asosiy shakl: -i

• labori – ishlamoq

Hozirgi zamon: -as

• mi laboras – men ishlayman
• vi laboras – siz ishlaysiz
• li/ŝi laboras – u ishlaydi
• ni laboras – biz ishlaymiz
• ili laboras – ular ishlaydi

Oʻtgan zamon: -is

• mi laboris – men ishladim
• vi laboris – siz ishladingiz
• li/ŝi laboris – u ishladi
• ni laboris – biz ishladik
• ili laboris – ular ishladi

Kelasi zamon: -os

• mi laboros – men ishlayman/ishlamoqchiman
• vi laboros – siz ishlaysiz
• li/ŝi laboros – u ishlaydi
• ni laboros – biz ishlaymiz
• ili laboros – ular ishlaydi

💡 Eslab qoling: zamon unlilari i–a–o tartibida:

• -is (oʻtgan zamon)
• -as (hozirgi zamon)
• -os (kelasi zamon)

ke bogʻlovchisi

ke ergash gapni kiritadi. U oʻzbekchadagi “deb/ki”ga yaqin:

1. odatda tushirib qoldirilmaydi;
2. koʻpincha oldidan vergul qoʻyiladi.

• Vi vidas, ke mi manĝas. – Siz koʻryapsizki, men ovqatlanyapman.
• Li diras, ke li iros. – U borishini aytyapti.

⚠️ Ehtiyot boʻling: ke (“deb/ki” bogʻlovchi) va kio (“nima?” savol soʻzi)ni aralashtirmang. ke faqat gaplarni bogʻlaydi, savol bermaydi.

mal- prefiksi

Soʻzni aniq qarama-qarshi maʼnoga oʻzgartiradi:

• bona – yaxshi / malbona – yomon
• granda – katta / malgranda – kichik
• bela – chiroyli / malbela – xunuk

💡 Eslab qoling: bitta mal- prefiksi koʻplab qarama-qarshi soʻzlarni alohida yodlashdan qutqaradi.

ge- prefiksi

Ikkala jinsni birgalikda bildiradi:

• gefratoj – aka-uka va opa-singillar
• gepatroj – ota-onalar

Odobli iboralar

• bonvolu – iltimos
• dankon – rahmat
• saluton – salom

Soʻz tartibi

Odatdagi tartib ega–kesim–toʻldiruvchi. Ammo -n obyektni koʻrsatgani uchun soʻz tartibini urgʻu yoki uslub uchun erkinroq oʻzgartirish mumkin:

• Mi legas libron. – Men kitob oʻqiyapman.
• Libron mi legas. – Aynan kitobni oʻqiyapman.

Kio, Kion

kio gap egasi boʻlgan “nima?” degani:

• Kio estas tio? – Bu nima?
• Kio estas sur la tablo? – Stol ustida nima bor?

“Nima?” feʼlning obyekti boʻlsa, Esperantoda tushum shakli kion ishlatiladi:

• Kion vi faras? – Siz nima qilyapsiz?
• Kion ŝi diris? – U nima dedi?