Mga Pang-uri
Ang hulapi ng pang-uri ay -a:
- bela - maganda
- granda frato - malaking kapatid na lalaki
- malgranda fratino - maliit na kapatid na babae
💡 Tandaan: ipinapakita ng huling patinig ang bahagi ng pananalita: -o para sa pangngalan, -a para sa pang-uri, -e para sa pang-abay (aralin 3).
Mga Kaso
May dalawang kaso ang pangngalan sa Esperanto: nominativo at akusatibo. Ang akusatibo ay may markang -n at nagpapakita ng tuwirang layon ng pandiwa:
- Kiun mi vidas? - Sino ang nakikita ko?
- Mi vidas amikon. - Nakikita ko ang isang kaibigan.
💡 Tandaan: sa Tagalog madalas ipinapakita ng "ang/ng" at ayos ng salita ang papel ng salita. Sa Esperanto, ang -n mismo ang malinaw na tanda ng layon.
Huwag gamitin ang akusatibo pagkatapos ng pandiwang esti ("maging/ay").
Sumasang-ayon ang pang-uri sa pangngalang inilalarawan nito; kinukuha nito ang parehong -j at -n kung kailangan:
- Vi estas bona amiko. - Ikaw ay mabuting kaibigan.
- Vi estas bonaj amikoj. - Kayo ay mabubuting kaibigan.
- Vi havas bonan amikon. - Mayroon kang mabuting kaibigan.
- Vi havas bonajn amikojn. - Mayroon kang mabubuting kaibigan.
Ang ibang ugnayan ay ipinapahayag sa pamamagitan ng mga pang-ukol. Ang pag-aari ay kadalasang ipinapakita ng de:
- La libroj de mia frato. - Ang mga aklat ng kapatid kong lalaki.
Pagbanghay
Para banghayin ang pandiwa, palitan lamang ang -i ng hulaping pamanahon. Pareho ang hulapi para sa lahat ng tao, at walang iregular na pandiwa.
Batayang anyo: -i
- labori - magtrabaho
Kasalukuyan: -as
- mi laboras - ako ay nagtatrabaho
- vi laboras - ikaw ay nagtatrabaho
- li/ŝi laboras - siya ay nagtatrabaho
- ni laboras - kami/tayo ay nagtatrabaho
- ili laboras - sila ay nagtatrabaho
Nakaraan: -is
- mi laboris - ako ay nagtrabaho
- vi laboris - ikaw ay nagtrabaho
- li/ŝi laboris - siya ay nagtrabaho
- ni laboris - kami/tayo ay nagtrabaho
- ili laboris - sila ay nagtrabaho
Hinaharap: -os
- mi laboros - ako ay magtatrabaho
- vi laboros - ikaw ay magtatrabaho
- li/ŝi laboros - siya ay magtatrabaho
- ni laboros - kami/tayo ay magtatrabaho
- ili laboros - sila ay magtatrabaho
💡 Tandaan: ang mga patinig ng panahon ay i-a-o:
- -is (nakaraan)
- -as (kasalukuyan)
- -os (hinaharap)
Ang Pangatnig ke
Ipinapasok ng ke ang sugnay na nagsisilbing pangngalan. Hindi ito inaalis:
- laging isulat ang ke, at
- karaniwang nauuna rito ang kuwit.
- Vi vidas, ke mi manĝas. - Nakikita mo na kumakain ako.
- Li diras, ke li iros. - Sinasabi niya na aalis siya.
⚠️ Babala: huwag ipagkamali ang ke ("na", pangatnig) at kio ("ano", tanong). Ang ke ay nag-uugnay lamang ng mga sugnay.
Ang Unlaping mal-
Ginagawa nitong kabaligtaran ang salita:
- bona - mabuti / malbona - masama
- granda - malaki / malgranda - maliit
- bela - maganda / malbela - pangit
💡 Tandaan: isang unlapi lang ang kailangang tandaan para sa maraming kabaligtaran.
Ang Unlaping ge-
Ipinapakita nito ang magkakasamang lalaki at babae o parehong kasarian:
- gefratoj - magkakapatid
- gepatroj - mga magulang
Magagalang na Parirala
- bonvolu - pakiusap
- dankon - salamat
- saluton - kumusta
Ayos ng Salita
Karaniwang ayos ang simuno-pandiwa-layon. Ngunit dahil ipinapakita ng -n kung alin ang layon, mas malaya ang ayos ng salita kaysa sa Tagalog o Ingles:
- Mi legas libron. - Nagbabasa ako ng aklat.
- Libron mi legas. - Aklat ang binabasa ko.
Kio, Kion
Ang kio ay "ano" bilang simuno:
- Kio estas tio? - Ano iyon?
- Kio estas sur la tablo? - Ano ang nasa ibabaw ng mesa?
Kapag ang "ano" ay layon ng pandiwa, ginagamit ang akusatibong kion:
- Kion vi faras? - Ano ang ginagawa mo?
- Kion ŝi diris? - Ano ang sinabi niya?