Przymiotnik
Końcówka przymiotników to -a:
- bela – piękny
- granda frato – duży brat
- malgranda fratino – mała siostra
💡 Wskazówka: przymiotnik kończy się na -a, rzeczownik na -o. Wystarczy spojrzeć na końcówkę, by rozpoznać część mowy.
Biernik
Esperancki biernik (kogo? co?) ma końcówkę -n i wskazuje osobę lub przedmiot, na które działa czasownik przechodni. Końcówkę -n dodajemy do rzeczowników, przymiotników i zaimków:
- Mi vidas amikon. – Widzę przyjaciela.
- Mi vidas bonan amikon. – Widzę dobrego przyjaciela.
- Mi vidas lin. – Widzę go.
- Mi vidas mian amikon. – Widzę mojego przyjaciela.
- Mi vidas miajn bonajn amikojn. – Widzę moich dobrych przyjaciół.
- Kion mi vidas? – Co widzę?
- Kiun mi vidas? – Kogo widzę?
- Kiun instruiston mi vidas? – Którego nauczyciela widzę?
💡 Wskazówka: to nasz biernik — Polak już myśli w tym przypadku. W esperancie jest jednak prostszy: zawsze jedna końcówka -n, bez względu na rodzaj.
⚠️ Uwaga: biernika nie używamy po czasowniku esti (być). Po nim rzeczownik zostaje bez -n (po polsku użylibyśmy narzędnika):
- Vi estas bona amiko. – Jesteś dobrym przyjacielem.
- Vi estas bonaj amikoj. – Jesteście dobrymi przyjaciółmi.
Szyk zdania
Dzięki końcówce biernika -n szyk zdania jest swobodny — to biernik, a nie kolejność wyrazów, pokazuje, kto wykonuje czynność, a kto jej podlega. Oba zdania znaczą to samo:
- Mi legas libron. = Libron legas mi. – Ja czytam książkę.
Porównaj jednak, jak biernik zmienia sens:
- Lernanto demandas instruiston. – Uczeń pyta nauczyciela.
- Lernanton demandas instruisto. – Ucznia pyta nauczyciel.
💡 Wskazówka: tak jak w polszczyźnie, końcówki (a nie szyk) niosą znaczenie — dlatego wyrazy można swobodnie przestawiać.
Czasy
Wszystkie czasy mają jedną końcówkę dla wszystkich osób. Zmienia się tylko samogłoska: -is (przeszły), -as (teraźniejszy), -os (przyszły).
Bezokolicznik -i:
- labori – pracować
Czas teraźniejszy -as:
- mi laboras – pracuję
- vi laboras – pracujesz / pracujecie
- li/ŝi laboras – on/ona pracuje
- ni laboras – pracujemy
- ili laboras – oni pracują
Czas przeszły -is:
- mi laboris – pracowałem
- vi laboris – pracowałeś / pracowaliście
- li/ŝi laboris – pracował / pracowała
- ni laboris – pracowaliśmy
- ili laboris – pracowali
Czas przyszły -os:
- mi laboros – będę pracował
- vi laboros – będziesz pracował / będziecie pracowali
- li/ŝi laboros – on będzie pracował / ona będzie pracowała
- ni laboros – będziemy pracowali
- ili laboros – będą pracowali
💡 Wskazówka: zapamiętaj samogłoski czasów po kolei i – a – o: przeszły, teraźniejszy, przyszły. Jedna sylaba zamiast całej polskiej odmiany.
ke
ke znaczy „że" i łączy dwa zdania:
- Vi vidas, ke mi manĝas. – Widzisz, że jem.
- Li diras, ke li iros. – On mówi, że pójdzie.
Przedrostek mal-
tworzy przeciwieństwo (dokładny antonim):
- bona – dobry → malbona – zły
- granda – wielki → malgranda – mały
- bela – piękny → malbela – brzydki
💡 Wskazówka: mal- odwraca znaczenie na przeciwne — jeden przedrostek zastępuje dziesiątki osobnych słówek.
Przedrostek ge-
oznacza osoby obojga płci razem:
- gefratoj – rodzeństwo (bracia i siostry)
- gepatroj – rodzice
Kilka zwrotów
- Bonvolu – proszę, zechciej, pozwól
- Dankon – dziękuję
- Saluton – cześć
Pytania
Na każde pytanie odpowiadamy wyrazem z taką samą końcówką:
- na KIO → wyraz z końcówką -o
- na KION → wyraz z końcówką -on
- na KIA → wyraz z końcówką -a
- na KIAN → wyraz z końcówką -an
- na KIAJ → wyraz z końcówką -aj
- na KIAJN → wyraz z końcówką -ajn
Przykłady:
- Kio estas tio? Libro. – Co to jest? Książka.
- Kion mi vidas? Mi vidas tablon. – Co widzę? Widzę stół.
- Kian kafon mi ŝatas? Mi ŝatas varman kafon. – Jaką kawę lubię? Lubię ciepłą kawę.
- Kiajn okulojn ŝi havas? Ŝi havas belajn okulojn. – Jakie ona ma oczy? Ona ma ładne oczy.
Na pytanie KION może odpowiadać również czasownik:
- Kion ŝi faras? Ŝi legas. – Co ona robi? Ona czyta.
Więcej takich słówek pytajnych poznasz w lekcji 5 oraz w tabeli korelatywów.