Alfabet

Esperanto pisze się tak, jak się wymawia: każda litera odpowiada zawsze jednemu dźwiękowi, bez wyjątków. Kto pozna alfabet, przeczyta na głos każdy wyraz. Alfabet liczy 28 liter: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z.

Większość liter czytamy jak po polsku. Zwróć uwagę na następujące:

• ĉ = cz
• ĝ = dż
• ĥ = ch (jak w chleb); we współczesnym esperancie litera ĥ jest rzadka i często zastępowana przez k, np. ĥemio = kemio (chemia)
• ĵ = ż
• ŝ = sz
• ŭ = ł, jak u w Europa, auto
• v = w

💡 Wskazówka: wymowa esperanta jest dla Polaka łatwa — głoski ĉ, ĝ, ĵ, ŝ, ŭ to po prostu cz, dż, ż, sz, ł, a c oraz j brzmią dokładnie jak po polsku (c jak w co, j jak w jajko).

⚠️ Uwaga: esperanto rozróżnia h (dźwięczne, jak w hej) i ĥ (jak ch w chleb), które w polszczyźnie często brzmią tak samo. Tu są to dwie różne litery.

Wymowa

Wyrazy czytamy dokładnie tak, jak są napisane, wymawiając każdą literę:

• ĉambro = [czambro]
• seĝo = [sedżo, nie sedźo]
• kio = [k-i-o, nie kjo]
• nia = [n-i-a, nie nija]

⚠️ Uwaga: nie zmiękczaj spółgłosek przed i. W esperancie n, s, t itd. brzmią zawsze twardo — ni to [n-i], a nie [ni] jak w polskim nie.

Akcent

Wyrazy wielosylabowe akcentujemy zawsze na przedostatniej sylabie — bez wyjątków:

• te-le-FO-no
• a-MI-ko
• ra-DI-o

Wyrazy jednosylabowe akcentujemy na jedynej sylabie: kaj, en.

💡 Wskazówka: to ta sama zasada co w polszczyźnie — akcent pada na drugą sylabę od końca. Pamiętaj tylko, że sąsiednie samogłoski liczą się jako osobne sylaby: radio to ra-DI-o (trzy sylaby).

Przedimek la

Przedimek określony la wyróżnia konkretny, znany rzeczownik spośród innych. Jest jeden dla wszystkich rodzajów, przypadków i liczb — nigdy się nie odmienia. Przedimka nieokreślonego (jak angielskie „a") esperanto nie ma:

• la seĝo – (to konkretne) krzesło
  • seĝo – (jakieś) krzesło

Przykłady:

• Seĝo estas en ĉambro. – Krzesło (jakieś) jest w pokoju.
• La seĝo estas mia. – (To) krzesło jest moje.

⚠️ Uwaga: w polszczyźnie nie ma rodzajników, więc la jest dla nas nowością. Używamy go, gdy mówimy o czymś znanym lub już wspomnianym; o czymś nieokreślonym mówimy bez la.

💡 Wskazówka: jedno słówko la, niezmienne — żadnych form do nauczenia.

Zaimki osobowe

• mi – ja
• vi – ty
• li – on
• ŝi – ona
• ĝi – ono (rzecz, zwierzę)
• ni – my
• vi – wy
• ili – oni, one

Li odnosi się tylko do mężczyzn, ŝi tylko do kobiet, a ĝi do rzeczy i zwierząt.

💡 Wskazówka: jedno vi znaczy zarówno „ty", jak i „wy" (oraz grzecznościowe „pan/pani") — esperanto nie rozróżnia tu liczby ani formy grzecznościowej.

Zaimki dzierżawcze

Tworzymy je całkiem regularnie, dodając do zaimka osobowego końcówkę -a:

• mia – mój
• via – twój
• lia – jego
• ŝia – jej
• ĝia – jego (o rzeczy)
• nia – nasz
• via – wasz
• ilia – ich

💡 Wskazówka: zaimek + -a i gotowe. Ta sama końcówka -a tworzy też przymiotniki.

Rzeczownik

Każdy rzeczownik kończy się na -o. Nie ma rodzaju gramatycznego; w razie potrzeby płeć żeńską zaznacza przyrostek -in:

• tablo – stół
• lernanto – uczeń
• patro – ojciec

💡 Wskazówka: końcówka -o od razu zdradza, że wyraz jest rzeczownikiem.

Liczba mnoga

Liczbę mnogą tworzy końcówka -j. Dodajemy ją do rzeczowników, przymiotników i zaimków dzierżawczych:

• tabloj – stoły
• instruistoj – nauczyciele
• viaj lernantoj – twoi uczniowie

⚠️ Uwaga: liczba mnoga to -j (czytane jak polskie „j"), a nie -s czy inna zmiana tematu. „Stoły" to tabloj, nigdy tablos.

Czasownik

Końcówka czasownika jest taka sama dla wszystkich osób — nie ma odmiany przez osoby jak w polszczyźnie. Czas teraźniejszy kończy się na -as:

• mi estas – jestem
• vi estas – jesteś
• li/ŝi/ĝi estas – on/ona/ono jest
• ni estas – jesteśmy
• vi estas – jesteście
• ili estas – są

Tak samo zachowuje się każdy inny czasownik:

• mi sidas – siedzę
• ŝi sidas – ona siedzi
• ili sidas – siedzą

💡 Wskazówka: jedna forma -as zastępuje całą polską odmianę (siedzę, siedzisz, siedzi…).

⚠️ Uwaga: ponieważ czasownik nie pokazuje osoby, zaimek (mi, vi, li…) jest obowiązkowy. Nie powiemy samego estas w znaczeniu „jestem" — zawsze mi estas.

Bezokolicznik

Bezokolicznik kończy się na -i:

• esti – być
• manĝi – jeść
• labori – pracować

Ĉu?

ĉu zamienia zdanie oznajmujące w pytanie o odpowiedź „tak/nie" — odpowiada polskiemu czy. Stawiamy je na początku, a szyk zdania się nie zmienia:

• Ĉu vi laboras? – Czy pracujesz?
• Ĉu vi estas instruisto? – Czy jesteś nauczycielem?

Kiu / Kio

kiu znaczy „kto, który", a kio – „co":

• Kiu vi estas? – Kim jesteś? (imię, nazwisko)
• Kio vi estas? – Czym jesteś? (zawód)
• Kiu instruisto sidas? – Który nauczyciel siedzi?

Więcej takich słówek poznasz w lekcji 5 oraz w tabeli korelatywów.

jes / ne

Na pytanie z ĉu odpowiadamy jes (tak) lub ne (nie). Słówko ne znaczy też „nie" jako przeczenie i stoi tuż przed zaprzeczanym wyrazem:

• Ĉu la patro estas en la ĉambro? – Czy tata jest w pokoju?
  • Jes, la patro estas en la ĉambro. – Tak, tata jest w pokoju.
  • Ne, la patro ne estas en la ĉambro. – Nie, tata nie jest w pokoju.

Przyrostek -ist

oznacza osobę wykonującą jakiś zawód lub stałe zajęcie — jak polskie „-ista/-ysta":

• instruisto – nauczyciel
• sportisto – sportowiec
• laboristo – pracownik
• esperantisto – esperantysta

💡 Wskazówka: to ten sam „-ista", co w artyst-a, dentyst-a.

Przyrostek -in

tworzy formę żeńską:

• patro – ojciec → patrino – matka
• lernanto – uczeń → lernantino – uczennica
• instruisto – nauczyciel → instruistino – nauczycielka

💡 Wskazówka: przypomina polskie -yni (gospodarz → gospodyni, mistrz → mistrzyni) — sygnał formy żeńskiej.