Alifbo

Esperanto alifbosida 28 ta harf bor: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Har bir harf doimo bitta tovushni bildiradi. Shuning uchun alifboni bilsangiz, har qanday soʻzni ovoz chiqarib oʻqiy olasiz: jim harflar ham, istisnolar ham yoʻq.

Oʻzbekcha soʻzlovchilar uchun eʼtiborli tovushlar:

• a – oʻzbekcha “aka”dagi aga yaqin, ochiq aytiladi
• c = ts, masalan “tsirk”dagi tovush
• ĉ = ch, “choy”dagi kabi
• e – “el”dagi ega yaqin
• g – doimo qattiq g, “gul”dagi kabi
• ĝ = j, “jahon”dagi kabi
• h – “havo”dagi kabi
• ĥ – xirildoqroq x, “xabar”dagi xga yaqin
• i – “it”dagi iga yaqin
• j = y, “yoʻl”dagi kabi. aj, ej, oj, uj bir boʻgʻinda aytiladigan diftonglardir:
  • aj – ay
  • ej – ey
  • oj – oy
  • uj – uy
• ĵ = fransuzcha j tovushi; oʻzbekchadagi yumshoq “j”ga yaqin
• o – qisqa va toza o
• r – har doim aytiladi; iloji boricha titroq r
• s – doimo jarangsiz s
• ŝ = sh, “shahar”dagi kabi
• u – “uzum”dagi uga yaqin
• ŭ = qisqa w/u tovushi. aŭ, eŭ diftonglardir:
  • aŭ – aw
  • eŭ – ew

⚠️ Ehtiyot boʻling: tanish koʻringan uch harf boshqacha aytiladi: c “s” yoki “k” emas, balki “ts”; j “j” emas, balki “y”; g esa doimo qattiq. Shuning uchun ĝi “ji”ga yaqin, gi esa “gi”.

⚠️ Unlilarni toza ayting: Esperanto unlilari qisqa va aniq. oni “ou”ga choʻzmang, eni “ey”ga aylantirmang.

Talaffuz

Soʻzlar qanday yozilgan boʻlsa, shunday talaffuz qilinadi:

• amiko = a-MI-ko
• ĉambro = CHAM-bro
• ĝi = ji

Urgʻu

Bir boʻgʻindan uzun soʻzlarda urgʻu har doim oxiridan oldingi boʻgʻinga tushadi:

• te-le-FO-no
• ra-DI-o
• kaj
• a-MI-ko
• ES-tas
• AN-kaŭ deb aytiladi, chunki kaŭ bitta boʻgʻin

⚠️ Ehtiyot boʻling: boʻgʻinlarni Esperanto qoidasi bilan sanang. Yonma-yon kelgan unlilar alohida boʻgʻin boʻladi: historio = hi-sto-RI-o.

Artikl

Aniq artikl la “aniq, oʻsha” maʼnosini beradi. U hech qachon oʻzgarmaydi: jins, kelishik yoki koʻplikka qarab boshqa shakl olmaydi. Noaniq artikl yoʻq:

• la amiko – oʻsha doʻst
  • amiko – doʻst
• la laboro – oʻsha ish
  • laboro – ish

⚠️ Ehtiyot boʻling: oʻzbekchada koʻpincha artikl yoʻq, shuning uchun lani majburan tarjima qilish shart emas. U faqat “maʼlum, oʻsha” degan aniqlikni bildiradi.

Kishilik olmoshlari

• mi – men
• vi – siz, sen
• li – u (erkak)
• ŝi – u (ayol)
• ĝi – u (narsa, hayvon, mavhum narsa)
• ni – biz
• ili – ular

li, ŝi, ĝi uch xil “u”ni ajratadi: erkak, ayol va narsa/hayvon.

Egalik olmoshlari

Ular juda muntazam tuziladi: oddiy olmoshga -a qoʻshiladi:

• mia – mening
• via – sizning/sening
• lia – uning (erkak)
• ŝia – uning (ayol)
• ĝia – uning (narsa)
• nia – bizning
• ilia – ularning

Otlar

Barcha otlar -o bilan tugaydi. Grammatik jins yoʻq; ayol jinsini kerak boʻlsa suffiks bilan koʻrsatiladi:

• tablo – stol
• lernanto – oʻquvchi
• lernantino – oʻquvchi qiz/ayol

Koʻplik

Koʻplik qoʻshimchasi -j. U otga ham, sifatga ham qoʻshiladi:

• tabloj – stollar
• lernantoj – oʻquvchilar
• viaj lernantoj – sizning oʻquvchilaringiz

⚠️ Ehtiyot boʻling: koʻplik -j bilan belgilanadi va “y”ga oʻxshab aytiladi; inglizcha -s yoʻq.

Feʼllar

Feʼl qoʻshimchalari shaxs va songa qarab oʻzgarmaydi. Bitta zamon qoʻshimchasi hamma uchun bir xil:

1. Infinitiv -i bilan tugaydi:
   • lerni – oʻrganmoq
   • labori – ishlamoq
   • esti – boʻlmoq
2. Hozirgi zamon -as bilan tugaydi:
   • mi sidas – men oʻtiraman
   • vi sidas – siz oʻtirasiz
   • ni sidas – biz oʻtiramiz
   • ili sidas – ular oʻtiradi

💡 Eslab qoling: oʻzbekchada shaxs qoʻshimchalari koʻp, Esperantoda esa bitta shakl yetadi: mi sidas, li sidas, ili sidas.

Ĉu?

ĉu gapni “ha/yoʻq” savoliga aylantiradigan savol soʻzidir. Soʻz tartibini oʻzgartirmaydi; shunchaki gap boshiga keladi:

• Ĉu vi sidas? – Siz oʻtiryapsizmi?
• Ĉu vi skribas? – Siz yozyapsizmi?

Kiu?

Bu soʻz “kim?” va “qaysi?” maʼnolarida ishlaydi:

• Kiu vi estas? – Siz kimsiz?
• Kiu instruisto sidas? – Qaysi oʻqituvchi oʻtiribdi?

-ist suffiksi

Biror faoliyat bilan muntazam shugʻullanadigan kishini bildiradi:

• instruisto – oʻqituvchi
• hotelisto – mehmonxonachi
• esperantisto – esperantist, Esperantoni qoʻllovchi

-in suffiksi

Otning ayol jinsini bildiradi:

• patro – ota / patrino – ona
• lernanto – oʻquvchi / lernantino – oʻquvchi qiz/ayol
• instruisto – oʻqituvchi / instruistino – oʻqituvchi ayol

💡 Eslab qoling: -in- “ayol jins” signalidir.

Tasdiq yuklamasi

jes “ha” degani:

• Ĉu vi estas en la ĉambro?
  • Jes, mi estas en la ĉambro.

Inkor yuklamasi

ne “yoʻq” hamda “emas/ma-” maʼnolariga toʻgʻri keladi:

• Ne, mi ne estas en la ĉambro.