Abecede

Abecede ya Esperanto ifite inyuguti 28: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Buri nyuguti igira ijwi rimwe rihamye. Nta nyuguti icecekera mu ijambo.

Inyuguti zimwe ntizisanzwe mu Kinyarwanda:

• c ni ijwi rya ts ryegereye amenyo cyangwa alveole, nk'ijwi rya "Z" mu Kidage. Ntiryumvikana neza nk'uko ts isanzwe ishobora kuvugwa mu Kinyarwanda.
• ĉ ivugwa nka ch.
• ĝ ivugwa nka j.
• ĵ ivugwa nka zh.
• ŝ ivugwa nka sh.
• ŭ ni ijwi rigufi nka w, cyane muri aŭ na eŭ.

⚠️ Icyitonderwa: muri Esperanto j ivugwa nka y. Bityo kaj isomwa nka kay, si nka kaj ya Kinyarwanda.

Imivugire

Amagambo asomwa uko yanditse:

• amiko – inshuti
• ĉambro – icyumba
• ĝi – cyo

Mu bisobanuro bya Kinyarwanda dukoresha izina ryuzuye rifite indanganteko, nka inshuti cyangwa icyumba. Icyo ntikivuga ko Esperanto ifite indanganteko nk'izo; iherezo rya Esperanto ni iryayo, urugero -o ku mazina.

Inyajwi a, e, i, o, u ziguma zumvikana neza. Ntizihinduka nk'uko rimwe na rimwe biba mu zindi ndimi.

Itsindagirizo

Ijambo rifite imigemo myinshi ritsindagirizwa buri gihe ku mugemo ubanziriza uwa nyuma:

• te-le-FO-no
• ra-DI-o
• a-MI-ko

💡 Ubufasha bwo kwibuka: ubare imigemo uko byanditse. Inyajwi zibiri zegeranye akenshi ziba imigemo ibiri, urugero familio ni fa-mi-LI-o.

Artikolo la

La yerekana ikintu kizwi cyangwa kimaze kuvugwa. Ikinyarwanda ntigifite artikolo ihuye neza na la. Akenshi imikoreshereze yayo igaragara mu mvugo isanzwe cyangwa mu nteruro yose, aho kuba ijambo rimwe rihoraho.

• la amiko – inshuti izwi / inshuti twamaze kuvuga
• amiko – inshuti

⚠️ Icyitonderwa: nta artikolo idasobanutse nka “a/an” ibaho muri Esperanto. Ku muntu wavugwa ngo Li estas amiko cyangwa Ŝi estas amiko – ni inshuti. Ĝi ikoreshwa ku bintu cyangwa ku nyamaswa.

Insimburazina

Insimburazina z'ibanze ni:

• mi – jye
• vi – wowe cyangwa mwebwe
• li – we w'umugabo
• ŝi – we w'umugore
• ĝi – cyo
• ni – twe
• ili – bo

Vi ikoreshwa ku muntu umwe no ku bantu benshi.

Ibyerekana nyir'ikintu

Muri Esperanto wongeza -a ku nsimburazina:

• mia – wanjye
• via – wawe cyangwa wanyu
• lia – iwe / icye
• ŝia – iwe / icye
• nia – wacu
• ilia – wabo

Iyo izina riri mu bwinshi, n'iyi ntera ishobora kubona -j: viaj lernantoj – abanyeshuri banyu.

Amazina

Amazina yose asozwa na -o. Esperanto ntabwo igira amatsinda y'amazina (noun classes) nka Ikinyarwanda, kandi nta gitsina kiboneka mu izina ubwaryo.

• tablo – ameza
• lernanto – umunyeshuri
• lernantino – umunyeshuri w'umugore

Ubwinshi

Ubwinshi bwerekanwa na -j. Iryo herezo rishobora kuza ku izina, ku ntera no ku kerekana nyir'ikintu:

• tablo → tabloj
• bona amiko → bonaj amikoj
• via lernanto → viaj lernantoj

Inshinga

Inshinga idatondaguye isoza na -i:

• lerni – kwiga
• labori – gukora
• esti – kuba

Indagihe isoza na -as, kandi iryo herezo ntirihinduka ku muntu cyangwa ku bwinshi:

• mi sidas – ndicaye
• vi sidas – uricaye / muricaye
• ili sidas – baricaye

💡 Ubufasha bwo kwibuka: muri Esperanto iherezo ry'inshinga ntirihinduka bitewe n'umuntu. Urahindura gusa ijambo riri imbere, nka mi, vi, ili.

Amagambo akomatanye

Esperanto ikunda guhuza imizi:

• lerni + libro → lernolibro – igitabo cyo kwigiramo
• laboro + tablo → labortablo – ameza yo gukoreraho

Igice cya nyuma akenshi ni cyo gitanga igisobanuro nyamukuru.

Ĉu?

Ĉu itangiza ikibazo gisubizwa na yego cyangwa oya. Mu Kinyarwanda dushobora gukoresha “Ese”. Muri Esperanto ushyira ĉu imbere; itunganywa ry'amagambo ntirihinduka.

• Ĉu vi sidas? – Ese uricaye?
• Ĉu ŝi skribas? – Ese arandika?

Kiu?

Kiu ibaza umuntu cyangwa amahitamo. Ishobora gusobanura “nde?” cyangwa “uwuhe?” bitewe n'interuro.

• Kiu vi estas? – Uri nde?
• Kiu instruisto sidas? – Ni uwuhe mwarimu wicaye?

Inyongera -ist

-ist ikora izina ry'umuntu ukora umurimo cyangwa ufite umuco runaka:

• instruisto – umwarimu
• sportisto – umukinnyi
• esperantisto – uvuga cyangwa ukoresha Esperanto

Inyongera -in

-in yerekana umugore cyangwa igitsina gore:

• patro – papa → patrino – mama
• amiko – inshuti → amikino – inshuti y'umugore

Jes na ne

Jes ni “yego”. Ne ishobora kuba “oya” cyangwa “ntabwo”.

• Jes, mi estas. – Yego, ndi.
• Ne, mi ne estas. – Oya, sindi.