Alfabetet

Alfabetet på esperanto har 28 bokstavar: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z.

Legg særleg merke til desse skilnadene frå nynorsk:

• c = ts, som i "Betsy"
• ĉ = tsj, om lag som i engelsk "such"
• e = kort eller lang e, ikkje i
• ĝ = stemd dj, som i engelsk "job"
• ĥ = ch som i tysk "Buch"
• ĵ er ein stemd sj-lyd, som j i fransk "journal". Den liknar ŝ, men med stemme.
• o = o eller å
• r blir uttala alltid, helst rulla eller tappa
• ŝ blir uttala som sj / engelsk "sh"
• ŭ = kort u-lyd som i "Audi" eller "Europa". aŭ og eŭ er diftonger: a eller e + ein kort u-lyd.

💡 Hugsetips: Esperanto-bokstavar har faste lydar. Når du har lært c, ĉ, ĝ, ĵ, ŝ og ŭ, treng du ikkje gjette uttalen ut frå nynorsk stavemåte.

⚠️ Åtvaring: Uttal ikkje c som nynorsk k eller s. c er alltid ts, også midt i eit ord.

Uttale

Ord blir uttala nøyaktig slik dei blir skrivne, med lydane ovanfor, til dømes:

• amiko = a-MI-ko
• ĉambro = TSJAM-bro
• cirklo = TSIR-klo.

Trykk

Trykket ligg alltid på nest siste staving, til dømes:

• te-le-FO-no (te-le-FO-no)
• ra-DI-o (ra-DI-o)
• kaj (KAJ)
• a-MI-ko (a-MI-ko)
• ES-tas (ES-tas).
• Legg merke til: AN-kaŭ fordi kaŭ er ei staving.

Ver merksam på ord som historio (hi-sto-RI-o).

💡 Hugsetips: Trykket er alltid nest sist. Tell stavingane bakfrå og legg trykket på den nest siste, også når ordet ser langt ut.

Artikkel

Den bestemte artikkelen er la (den/det, -ein/-eit). Den endrar seg aldri, heller ikkje etter tal eller kasus. Det finst ingen ubestemt artikkel:

• la amiko – venen
  • amiko – ein ven
• la laboro – arbeidet
  • laboro – arbeid

⚠️ Åtvaring: Ikkje legg inn ein nynorsk ubestemt artikkel i esperanto. amiko kan bety "ein ven" utan eit ekstra ord.

Personlege pronomen

• mi – eg
• vi – du/de
• li – han
• ŝi – ho
• ĝi – den/det
• ni – vi
• ili – dei

Pronomena li, ŝi og ĝi blir brukt om lag som nynorsk "han", "ho", "den" og "det".

Eigedomspronomen

Desse blir danna ved å legge endinga -a til dei enkle pronomena:

• mia – min/mitt
• via – din/ditt, dykkar
• lia – hans
• ŝia – hennar
• ĝia – dens/dets
• nia – vår/vårt
• ilia – deira

💡 Hugsetips: Eigedomspronomen = personleg pronomen + -a: mi (eg) → mia (min/mitt), vi (du/de) → via (din/ditt/dykkar).

Substantiv

Alle substantiv sluttar på -o. Det finst ikkje grammatisk kjønn. Hokjønn kan markerast med eit suffiks:

• tablo – bord
• lernanto – elev
• lernantino – kvinneleg elev

💡 Hugsetips: Dei tre grunnendingane er vokalar: -o for substantiv, -a for adjektiv og -e for adverb.

Fleirtal

Fleirtalsendinga er -j. Både substantiv og adjektiv får denne endinga, til dømes:

• tabloj – bord
• lernantoj – elevar
• viaj lernantoj – dine elevar

⚠️ Åtvaring: På nynorsk blir bøygde adjektiv ikkje alltid like synleg i fleirtal. På esperanto får både adjektiv og substantiv -j: bonaj amikoj.

Verb

1. Endinga for infinitiv er -i, til dømes:
   • lerni – å lære
   • labori – å arbeide
   • esti – å vere.
2. Endinga for notid er -as. Den er lik for alle personar og tal:
   • mi sidas – eg sit
   • vi sidas – du/de sit
   • ni sidas – vi sit
   • ili sidas – dei sit.

💡 Hugsetips: -as endrar seg aldri etter person: mi sidas, vi sidas, ili sidas. Nynorsk brukar pronomen og ordstilling; esperanto held verbforma fast.

Ĉu?

Dette er ein spørjepartikkel som gjer ei utsegn om til eit ja/nei-spørsmål:

• Ĉu vi sidas? – Sit du?
• Ĉu vi skribas? – Skriv du?

💡 Hugsetips: Ĉu er som eit spørjeteikn først i setninga: sett ĉu framfor ein påstand, så blir den eit ja/nei-spørsmål.

Kiu?

Dette spørjeordet fungerer både som pronomen (kven) og som adjektiv (kva for ein), til dømes:

• Kiu vi estas? – Kven er du?
• Kiu instruisto sidas? – Kva for ein lærar sit?

⚠️ Åtvaring: Kiu spør etter ein person eller ein bestemt ting. Bruk kio for "kva" som ting eller omgrep; det kjem i leksjon 2.

Suffikset -ist

blir brukt til å danne namnet på ein person som er aktivt knytt til ein aktivitet, til dømes:

• instruisto – lærar
• hotelisto – hotelleigar
• esperantisto – esperantist

💡 Hugsetips: -ist peikar på personen bak ein aktivitet:

• instrui (undervise) → instruisto (lærar)
• Esperanto (esperanto) → esperantisto (esperantist)

Suffikset -in

blir brukt til å danne den kvinnelege versjonen av eit substantiv:

• patro – far
  • patrino – mor
• lernanto – elev
  • lernantino – kvinneleg elev
• instruisto – lærar
  • instruistino – kvinneleg lærer

⚠️ Åtvaring: Bruk berre -in når kjønn er relevant. Standardforma utan -in er ikkje automatisk "mannleg" i moderne bruk.

Stadfestande partikkel

jes tyder det same som nynorsk "ja".

• Ĉu vi estas en la ĉambro?
  • Jes, mi estas en la ĉambro.

Nektande partikkel

ne svarar til både "nei" og "ikkje".

• Ne, mi ne estas en la ĉambro.