Alfabetet

Alfabetet på esperanto har 28 bokstavar: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z.

Legg særleg merke til desse skilnadene frå nynorsk:

• c = ts, som i "Betsy"
• ĉ = tsj, om lag som i engelsk "such"
• e = kort eller lang e, ikkje i
• ĝ = stemd dj, som i engelsk "job"
• ĥ = ch som i tysk "Buch"
• ĵ er ein stemd sj-lyd, som j i fransk "journal". Den liknar ŝ, men med stemme.
• o = o eller å
• r blir alltid uttala, helst med rulle-r, eventuelt skarre-r
• ŝ blir uttala som sj / engelsk "sh"
• ŭ = kort u-lyd som i "Audi" eller "Europa". aŭ og eŭ er diftonger: a eller e + ein kort u-lyd.

💡 Hugsetips: Esperanto-bokstavar har faste lydar. Når du har lært c, ĉ, ĝ, ĵ, ŝ og ŭ, treng du ikkje gjette uttalen ut frå nynorsk stavemåte.

⚠️ Åtvaring: Uttal ikkje c som nynorsk k eller s. c er alltid ts, også midt i eit ord.

Uttale

Ord blir uttala nøyaktig slik dei blir skrivne, med lydane ovanfor, til dømes:

• amiko = a-MI-ko
• ĉambro = TSJAM-bro
• cirklo = TSIR-klo.

Trykk

Trykket ligg alltid på nest siste staving, til dømes:

• te-le-FO-no (te-le-FO-no)
• ra-DI-o (ra-DI-o)
• kaj (KAJ)
• a-MI-ko (a-MI-ko)
• ES-tas (ES-tas).
• Legg merke til: AN-kaŭ fordi kaŭ er ei staving.

Ver merksam på ord som historio (hi-sto-RI-o).

💡 Hugsetips: Trykket er alltid nest sist. Tell stavingane bakfrå og legg trykket på den nest siste, også når ordet ser langt ut.

Artikkel

Den bestemte artikkelen er la. Han endrar seg aldri, heller ikkje etter tal eller kasus. Det finst ingen ubestemt artikkel:

• la amiko – venen
  • amiko – ein ven
• la laboro – arbeidet
  • laboro – arbeid

⚠️ Åtvaring: Ikkje legg inn ein nynorsk ubestemt artikkel i esperanto. amiko kan bety "ein ven" utan eit ekstra ord.

Personlege pronomen

• mi – eg
• vi – du/de
• li – han
• ŝi – ho
• ĝi – den/det
• ni – vi
• ili – dei

Pronomena li, ŝi og ĝi blir brukt om lag som nynorsk "han", "ho", "den" og "det".

Eigedomspronomen

Desse blir danna ved å legge endinga -a til dei enkle pronomena:

• mia – min/mi/mitt
• via – din/di/ditt, dykkar
• lia – hans
• ŝia – hennar
• ĝia – dens/dets
• nia – vår/vårt
• ilia – deira

💡 Hugsetips: Eigedomspronomen = personleg pronomen + -a: mi (eg) → mia (min/mi/mitt), vi (du/de) → via (din/di/ditt/dykkar).

Substantiv

Alle substantiv sluttar på -o. Det finst ikkje grammatisk kjønn. Hokjønn kan markerast med eit suffiks:

• tablo – bord
• lernanto – elev
• lernantino – kvinneleg elev

💡 Hugsetips: Dei tre grunnendingane er vokalar: -o for substantiv, -a for adjektiv og -e for adverb.

Fleirtal

Fleirtalsendinga er -j. Både substantiv og adjektiv får denne endinga, til dømes:

• tabloj – bord
• lernantoj – elevar
• viaj lernantoj – dine elevar

⚠️ Åtvaring: På nynorsk blir bøygde adjektiv ikkje alltid like synleg i fleirtal. På esperanto får både adjektiv og substantiv -j: bonaj amikoj.

Verb

1. Endinga for infinitiv er -i, til dømes:
   • lerni – å lære
   • labori – å arbeide
   • esti – å vere.
2. Endinga for notid er -as. Den er lik for alle personar og tal:
   • mi sidas – eg sit
   • vi sidas – du/de sit
   • ni sidas – vi sit
   • ili sidas – dei sit.

💡 Hugsetips: -as endrar seg aldri etter person: mi sidas, vi sidas, ili sidas. Nynorsk brukar pronomen og ordstilling; esperanto held verbforma fast.

Ĉu?

Dette er ein spørjepartikkel som gjer ei utsegn om til eit ja/nei-spørsmål:

• Ĉu vi sidas? – Sit du?
• Ĉu vi skribas? – Skriv du?

💡 Hugsetips: Ĉu er som eit spørjeteikn først i setninga: sett ĉu framfor ein påstand, så blir den eit ja/nei-spørsmål.

Kiu?

Dette spørjeordet fungerer både som pronomen (kven) og som adjektiv (kva for ein), til dømes:

• Kiu vi estas? – Kven er du?
• Kiu instruisto sidas? – Kva for ein lærar sit?

⚠️ Åtvaring: Kiu spør etter ein person eller ein bestemt ting. Bruk kio for "kva" som ting eller omgrep; det kjem i leksjon 2.

Suffikset -ist

blir brukt til å danne namnet på ein person som er aktivt knytt til ein aktivitet, til dømes:

• instruisto – lærar
• hotelisto – hotelleigar
• esperantisto – esperantist

💡 Hugsetips: -ist peikar på personen bak ein aktivitet:

• instrui (undervise) → instruisto (lærar)
• Esperanto (esperanto) → esperantisto (esperantist)

Suffikset -in

blir brukt til å danne den kvinnelege versjonen av eit substantiv:

• patro – far
  • patrino – mor
• lernanto – elev
  • lernantino – kvinneleg elev
• instruisto – lærar
  • instruistino – kvinneleg lærar

⚠️ Åtvaring: Bruk berre -in når kjønn er relevant. Standardforma utan -in er ikkje automatisk "mannleg" i moderne bruk.

Stadfestande partikkel

jes tyder det same som nynorsk "ja".

• Ĉu vi estas en la ĉambro?
  • Jes, mi estas en la ĉambro.

Nektande partikkel

ne svarar til både "nei" og "ikkje".

• Ne, mi ne estas en la ĉambro.