Әліпби

Эсперанто әліпбиінде 28 әріп бар: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Әр әріп тұрақты бір дыбысты білдіреді. Сондықтан әліпбиді білсеңіз, кез келген сөзді дауыстап оқи аласыз: оқылмай қалатын әріп те, ерекше ереже де жоқ.

Қазақша сөйлейтіндер үшін мына дыбыстарға назар аударыңыз:

• a – қазақша ана сөзіндегі бірінші а сияқты ашық айтылады
• c = ц, мысалы цирк сөзіндегі дыбыс
• ĉ = ч, мысалы чемпион сөзіндегі дыбыс
• e – қысқа э/е дыбысына жақын
• g – әрқашан қатаң г, газ сөзіндегідей
• ĝ = ж/дж, жүйрік немесе джаз сөзіндегі дыбысқа жақын
• h – жеңіл һ/х дыбысы
• ĥ – қатаң х, халық сөзіндегідей
• i – ине сөзіндегі и дыбысына жақын
• j = й. aj, ej, oj, uj бір буында айтылатын дифтонгтар:
  • aj – ай
  • ej – ей
  • oj – ой
  • uj – уй
• ĵ = ж, жол сөзіндегідей
• o – қысқа әрі анық о
• r – әрқашан айтылады; мүмкін болса дірілмен айтылады
• s – әрқашан қатаң с
• ŝ = ш
• u – қысқа у дыбысы
• ŭ = өте қысқа у/ў дыбысы. aŭ және eŭ бір буында айтылады:
  • aŭ – ау
  • eŭ – эу

⚠️ Назар аударыңыз: j әрпі қазақша ж емес, й болып оқылады. Қазақша ж дыбысына ĵ сәйкес келеді. Ал c әрпі с емес, ц болып оқылады.

Айтылуы

Сөздер қалай жазылса, дәл солай оқылады:

• amiko = а-МИ-ко
• ĉambro = ЧАМ-бро
• ĝi = ДЖИ

Екпін

Бір буыннан ұзын сөздерде екпін әрқашан соңғының алдындағы буынға түседі:

• te-le-FO-no
• ra-DI-o
• a-MI-ko
• ES-tas
• AN-kaŭ, өйткені kaŭ бір буын

⚠️ Назар аударыңыз: қатар тұрған дауыстылар көбіне бөлек буын болып саналады: historio = hi-sto-RI-o, familio = fa-mi-LI-o.

Артикль

Эсперантода бір ғана анық артикль бар: la. Ол жынысқа, септікке немесе көптікке қарай өзгермейді. Қазақшада артикль жоқ, сондықтан la көбіне аударылмайды немесе мағынасына қарай “сол, белгілі” деп түсіндіріледі. Белгісіз артикль жоқ:

• la amiko – сол дос, белгілі дос
  • amiko – дос, бір дос
• la laboro – сол жұмыс, белгілі жұмыс
  • laboro – жұмыс

Жіктеу есімдіктері

• mi – мен
• vi – сен, сіз, сендер, сіздер
• li – ол, ер адам
• ŝi – ол, әйел адам
• ĝi – ол, зат, жануар немесе дерексіз нәрсе
• ni – біз
• ili – олар

Қазақшада ол бір ғана сөзбен беріледі, ал Эсперанто li, ŝi, ĝi арқылы ер адамды, әйел адамды және затты бөлек көрсетеді.

Тәуелдік есімдіктері

Олар өте тұрақты жасалады: жай есімдікке -a жалғауы қосылады.

• mia – менің
• via – сенің, сіздің
• lia – оның, ер адамға қатысты
• ŝia – оның, әйел адамға қатысты
• ĝia – оның, затқа қатысты
• nia – біздің
• ilia – олардың

Зат есімдер

Барлық зат есімдер -o жалғауымен аяқталады. Грамматикалық жыныс жоқ. Әйел адамды немесе ұрғашы жануарды арнайы көрсету керек болса, жұрнақ қолданылады:

• tablo – үстел
• lernanto – оқушы, үйренуші
• lernantino – оқушы қыз, әйел үйренуші

Көптік

Көптік жалғауы -j. Ол зат есімге де, соған қатысты сын есімге немесе тәуелдік есімдікке де жалғанады:

• tabloj – үстелдер
• lernantoj – оқушылар
• viaj lernantoj – сенің/сіздің оқушыларың/оқушыларыңыз

💡 Есте сақтаңыз: қазақшада сын есім көптік жалғауын алмайды, ал Эсперантода ол зат есіммен бірге -j алады.

Етістіктер

Етістік жалғаулары адамға және санға қарай өзгермейді. Бір шақ жалғауы барлық адамға бірдей:

1. Тұйық етістік -i арқылы аяқталады:
   • lerni – үйрену
   • labori – жұмыс істеу
   • esti – болу
2. Осы шақ -as арқылы аяқталады:
   • mi sidas – мен отырмын
   • vi sidas – сен/сіз отырсың/отырсыз
   • ni sidas – біз отырмыз
   • ili sidas – олар отыр

Біріккен сөздер

Эсперантода түбірлер бір сөзге біріге алады. Соңғы түбір әдетте негізгі мағынаны береді, ал соңғы жалғау бүкіл сөзге қатысты болады:

• laboro + tablo → labortablo – жұмыс үстелі
• hotelo + ĉambro → hotelĉambro – қонақүй бөлмесі
• Esperanto + lernolibro → Esperanto-lernolibro – Эсперанто оқулығы

Ĉu?

Ĉu жай сөйлемді “иә/жоқ” сұрағына айналдырады. Сөз тәртібі әдетте өзгермейді:

• Ĉu vi sidas? – Сен/сіз отырсың ба/отырсыз ба?
• Ĉu vi skribas? – Сен/сіз жазып отырсың ба/жазып отырсыз ба?

Ĉu бағыныңқы сұрақты да енгізе алады:

• Mi scias, ĉu ŝi venos. – Мен оның келетін-келмейтінін білемін.

Kiu?

Бұл сұрау сөзі “кім?” немесе “қайсы?” деген мағынада қолданылады:

• Kiu vi estas? – Сен/сіз кімсің/кімсіз?
• Kiu instruisto sidas? – Қай мұғалім отыр?

-ist жұрнағы

-ist бір іспен, кәсіппен немесе идеямен тұрақты байланысты адамды білдіреді:

• instruisto – мұғалім
• hotelisto – қонақүйші
• esperantisto – эсперантист, Эсперантоны қолданушы

-in жұрнағы

-in зат есімнің әйел адамға немесе ұрғашы жануарға қатысты екенін көрсетеді:

• patro – әке
  • patrino – ана
• lernanto – оқушы
  • lernantino – оқушы қыз, әйел оқушы
• instruisto – мұғалім
  • instruistino – әйел мұғалім

Растау сөзі

jes “иә” дегенді білдіреді:

• Ĉu vi estas en la ĉambro?
  • Jes, mi estas en la ĉambro.

Болымсыздық сөзі

ne “жоқ” деп жауап беруге де, сөйлемді болымсыз етуге де қолданылады:

• Ne, mi ne estas en la ĉambro.