Алфавіт і вымаўленне

У эсперанта 28 літар: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z.

Кожная літара мае стабільны гук. Гэта зручна: як напісана, так звычайна і чытаецца.

• ĉ – як беларускае «ч».
• ĝ – як «дж».
• ĵ – як «ж».
• ŝ – як «ш».
• ŭ – як беларускае нескладовае «ў», напрыклад у слове «заўтра».
• h – мякчэйшае «г», а ĥ – «х».

Галосныя a, e, i, o, u вымаўляюцца выразна. У эсперанта няма беларускага акання: o застаецца o.

Націск заўсёды падае на перадапошні склад:

• amiko – а-МІ-ко
• telefono – тэ-ле-ФО-но
• familio – фа-мі-ЛІ-о

💡 Падказка: калі побач стаяць дзве галосныя, яны звычайна застаюцца асобнымі складамі: radio – ра-ДІ-о.

Артыкль la

La паказвае, што гаворка ідзе пра ўжо вядомы або пэўны прадмет. У беларускай мове асобнага артыкля няма, таму часта la не перакладаецца.

• amiko – сябар
• la amiko – гэты сябар, вядомы сябар

Няпэўнага артыкля ў эсперанта няма: libro можа значыць «кніга» або «нейкая кніга».

Асабовыя займеннікі

• mi – я
• vi – ты, вы
• li – ён
• ŝi – яна
• ĝi – яно
• ni – мы
• ili – яны

Vi можа абазначаць аднаго чалавека або некалькі людзей. Гэта таксама ветлівая форма.

Прыналежныя займеннікі

Прыналежны займеннік утвараецца проста: асабовы займеннік + -a.

• mi → mia – мой, мая, маё
• vi → via – твой, ваш
• ni → nia – наш
• ili → ilia – іхні

Гэтыя словы паводзяць сябе як прыметнікі. У множным ліку яны могуць атрымаць -j: miaj libroj – мае кнігі.

Назоўнікі на -o

Назоўнікі заканчваюцца на -o.

• tablo – стол
• lernanto – вучань
• ĉambro – пакой

У эсперанта няма граматычнага роду, як у беларускай. Слова amiko можа значыць «сябар» увогуле.

Множны лік -j

Множны лік утвараецца канчаткам -j.

• amiko – сябар
• amikoj – сябры
• viaj lernantoj – твае вучні

Калі прыметнік або прыналежны займеннік адносіцца да множнага назоўніка, ён таксама атрымлівае -j.

Дзеясловы -i і -as

Інфінітыў заканчваецца на -i:

• labori – працаваць
• lerni – вучыцца
• skribi – пісаць

Цяперашні час заканчваецца на -as. Форма адна і тая ж для ўсіх асоб:

• mi laboras – я працую
• vi laboras – ты працуеш
• ili laboras – яны працуюць

💡 Падказка: у эсперанта не трэба вучыць асобныя формы «працую, працуеш, працуе». Канчатак -as заўсёды паказвае цяперашні час.

Складаныя словы

Карані могуць злучацца ў адно слова. Апошні корань звычайна нясе галоўны сэнс.

• laboro + tablo → labortablo – рабочы стол
• hotelo + ĉambro → hotelĉambro – гасцінічны нумар
• Esperanto + lernolibro → Esperanto-lernolibro – падручнік эсперанта

Канчатак адносіцца да ўсяго слова: labortablo усё роўна назоўнік, бо заканчваецца на -o.

Пытальнае слова ĉu

Ĉu ставіцца ў пачатку пытання, на якое можна адказаць «так» або «не». Парадак слоў звычайна не змяняецца.

• Vi sidas. – Ты сядзіш.
• Ĉu vi sidas? – Ці ты сядзіш?
• Ĉu ŝi skribas? – Ці яна піша?

Ĉu можа таксама ўводзіць ускоснае пытанне: Mi scias, ĉu ŝi venos – я ведаю, ці яна прыйдзе.

Пытальнае слова kiu

Kiu пытаецца пра чалавека або пра выбар з некалькіх магчымасцей.

• Kiu vi estas? – Хто ты?
• Kiu instruisto sidas? – Які настаўнік сядзіць?

Суфікс -ist

-ist паказвае прафесію, занятак або чалавека, які рэгулярна звязаны з нейкай справай.

• instruisto – настаўнік
• laboristo – рабочы
• esperantisto – эсперантыст

Суфікс -in

-in паказвае жаночую асобу або самку жывёлы.

• patro – бацька → patrino – маці
• amiko – сябар → amikino – сяброўка
• instruisto – настаўнік → instruistino – настаўніца

Jes і ne

Jes значыць «так». Ne значыць «не» або адмаўляе слова ці сказ.

• Ĉu vi lernas? – Ці ты вучышся?
• Jes, mi lernas. – Так, я вучуся.
• Ne, mi ne lernas. – Не, я не вучуся.