Stafrófið

Stafrófið í esperanto hefur 28 stafi: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z.

Taktu sérstaklega eftir þessum mun frá íslensku:

• c = ts, eins og í framburði á "ts"
• ĉ = tsj eða tj, svipað og enska ch í "church"
• e er hreint e, ekki tvíhljóð
• ĝ er raddað dj, svipað og enska j í "job"
• ĥ er hvæsandi ch, svipað og þýska Buch
• ĵ er raddað sj-hljóð, eins og franska j í "journal"
• o er hreint o, ekki íslenskt tvíhljóð
• r er alltaf borið fram, helst rúllað eða slegið
• ŝ er eins og enska sh í "she"
• ŭ er stutt u-hljóð í tvíhljóðum. aŭ og eŭ eru tvíhljóð: a eða e + stutt u.

💡 Minnisráð: Esperanto-stafir hafa föst hljóð. Þegar þú hefur lært c, ĉ, ĝ, ĵ, ŝ og ŭ þarftu ekki að giska út frá íslenskri stafsetningu.

⚠️ Varúð: Berðu c aldrei fram eins og íslenskt k eða s. c er alltaf ts, líka inni í orði.

Framburður

Orð eru borin fram nákvæmlega eins og þau eru skrifuð, með hljóðunum hér að ofan, til dæmis:

• amiko = a-MI-ko
• ĉambro = TJAM-bro
• cirklo = TSIR-klo

Áhersla

Áherslan er alltaf á næstsíðasta atkvæði:

• te-le-FO-no
• ra-DI-o
• kaj (eitt atkvæði)
• a-MI-ko
• ES-tas
• Athugaðu: AN-kaŭ, því kaŭ er eitt atkvæði.

Gættu þín á orðum eins og historio (hi-sto-RI-o).

💡 Minnisráð: Teldu atkvæði aftan frá og leggðu áherslu á næstsíðasta atkvæðið, líka þegar orðið er langt.

Greinir

Ákveðni greinirinn er la. Hann breytist aldrei, hvorki eftir tölu né falli. Óákveðinn greinir er ekki til:

• la amiko - vinurinn
  • amiko - vinur
• la laboro - vinnan
  • laboro - vinna

⚠️ Varúð: Bættu ekki íslenskum óákveðnum greini inn í esperanto. amiko getur þýtt "vinur" eða "einn vinur" án aukins orðs.

Persónufornöfn

• mi - ég
• vi - þú/þið
• li - hann
• ŝi - hún
• ĝi - það
• ni - við
• ili - þeir/þær/þau

Fornöfnin li, ŝi, ĝi virka líkt og íslensku "hann, hún, það".

Eignarfornöfn

Þau myndast reglulega með því að bæta endingunni -a við einföldu fornöfnin:

• mia - minn/mín/mitt
• via - þinn/þín/þitt, ykkar
• lia - hans
• ŝia - hennar
• ĝia - þess
• nia - okkar
• ilia - þeirra

💡 Minnisráð: Eignarfornafn = persónufornafn + -a: mi (ég) → mia (minn/mín/mitt), vi (þú/þið) → via (þinn/þín/þitt/ykkar).

Nafnorð

Öll nafnorð enda á -o. Málfræðilegt kyn er ekki til. Kvenkyn má merkja með viðskeyti þegar það skiptir máli:

• tablo - borð
• lernanto - nemandi
• lernantino - kvenkyns nemandi

💡 Minnisráð: Þrjár grunendingar eru sérhljóð: -o fyrir nafnorð, -a fyrir lýsingarorð og -e fyrir atviksorð.

Fleirtala

Fleirtöluendingin er -j. Bæði nafnorð og lýsingarorð fá þessa endingu:

• tabloj - borð
• lernantoj - nemendur
• viaj lernantoj - nemendur þínir

⚠️ Varúð: Í íslensku breytast orð eftir mörgum mynstrum. Í esperanto fær fleirtalan alltaf -j: bonaj amikoj.

Sagnir

1. Nafnháttur endar á -i:
   • lerni - að læra
   • labori - að vinna
   • esti - að vera
2. Nútíð endar á -as. Endinginn er sú sama fyrir allar persónur og tölur:
   • mi sidas - ég sit
   • vi sidas - þú/þið sitjið
   • ni sidas - við sitjum
   • ili sidas - þeir/þær/þau sitja

💡 Minnisráð: -as breytist aldrei eftir persónu: mi sidas, vi sidas, ili sidas.

Ĉu?

Ĉu er spurnarögn sem breytir fullyrðingu í já/nei-spurningu:

• Ĉu vi sidas? - Situr þú?
• Ĉu vi skribas? - Skrifar þú?

💡 Minnisráð: Ĉu er eins og spurningarmerki fremst í setningu: settu ĉu fyrir fullyrðingu og hún verður já/nei-spurning.

Kiu?

Þetta spurnarorð virkar bæði sem fornafn (hver?) og sem lýsingarorð (hvaða?):

• Kiu vi estas? - Hver ert þú?
• Kiu instruisto sidas? - Hvaða kennari situr?

⚠️ Varúð: Kiu spyr um persónu eða ákveðinn hlut. Notaðu kio fyrir "hvað" sem hlut eða hugtak; það kemur í kennslustund 2.

Viðskeytið -ist

myndar orð yfir manneskju sem fæst reglulega við starf eða virkni:

• instruisto - kennari
• hotelisto - hótelrekandi
• esperantisto - esperantisti

💡 Minnisráð: -ist bendir á manneskjuna á bak við virkni:

• instrui (kenna) → instruisto (kennari)
• Esperanto (esperanto) → esperantisto (esperantisti)

Viðskeytið -in

merkir kvenkyn í nafnorði:

• patro - faðir
  • patrino - móðir
• lernanto - nemandi
  • lernantino - kvenkyns nemandi
• instruisto - kennari
  • instruistino - kvenkyns kennari

⚠️ Varúð: Notaðu -in aðeins þegar kyn skiptir máli. Grunnmyndin án -in er ekki sjálfkrafa "karlkyns" í nútímanotkun.

Jákvæð ögn

jes merkir það sama og íslenska "já".

• Ĉu vi estas en la ĉambro?
  • Jes, mi estas en la ĉambro.

Neikvæð ögn

ne svarar bæði til "nei" og "ekki".

• Ne, mi ne estas en la ĉambro.