Alfabeti

Alfabeti i Esperantos ka 28 shkronja: a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z. Çdo shkronjë ka gjithmonë të njëjtin tingull. Prandaj, pasi mëson alfabetin, mund të lexosh çdo fjalë.

Për folësit e shqipes, këto shkronja duhen vënë re:

• c shqiptohet si c në shqip: sceno.
• ĉ shqiptohet si ç: ĉambro.
• ĝ shqiptohet si xh: ĝi.
• j shqiptohet si j në shqip: jes.
• ĵ shqiptohet si zh: ĵurnalo.
• ŝ shqiptohet si sh: ŝi.
• ŭ është një u shumë e shkurtër në diftongje si aŭ dhe eŭ.
• ĥ është një h e fortë; shfaqet rrallë.

⚠️ Kujdes: shqipja ka ë dhe ç, por Esperanto nuk ka ë. Tingulli i ĉ është si ç.

Shqiptimi

Fjalët lexohen ashtu si shkruhen:

• amiko – mik
• ĉambro – dhomë
• ĝi – ai/ajo për sende ose kafshë

Zanoret janë të qarta dhe të shkurtra. Mos i zgjat shumë.

Theksi

Theksi bie gjithmonë në rrokjen e parafundit:

• te-le-FO-no
• ra-DI-o
• fa-MI-li-o
• a-MI-ko

⚠️ Kujdes: zanoret pranë njëra-tjetrës zakonisht mbeten rrokje të veçanta. Familio lexohet fa-MI-li-o, jo si një rrokje e bashkuar në fund.

Nyja la

La është nyja e shquar. Ajo nuk ndryshon sipas gjinisë, numrit ose rasës. Në shqip shpesh nyja shquese është në fund të emrit, si “libri”. Në Esperanto ajo është gjithmonë përpara:

• la amiko – miku
• la tablo – tryeza

Nuk ka nyjë të pashquar. Për “një mik” thuhet thjesht:

• amiko – mik, një mik

Përemrat vetorë

• mi – unë
• vi – ti, ju
• li – ai
• ŝi – ajo
• ĝi – ai/ajo për sende, kafshë ose gjëra pa gjini të theksuar
• ni – ne
• ili – ata, ato

Përemrat pronorë

Përemrat pronorë bëhen rregullisht: përemri vetor + -a.

• mia – im, ime
• via – yt, jote; juaj
• lia – i tij
• ŝia – i saj
• ĝia – i tij/i saj për sende ose kafshë
• nia – ynë, jonë
• ilia – i tyre

💡 Kujtesë: vi mund të jetë një person ose disa persona. Via mund të thotë “yt/jote” ose “juaj”.

Emrat

Të gjithë emrat mbarojnë me -o. Nuk ka gjini gramatikore si në shqip.

• tablo – tryezë
• lernanto – nxënës
• lernantino – nxënëse

Shumësi

Shumësi bëhet me -j. Këtë mbaresë mund ta marrin edhe mbiemrat dhe përemrat pronorë.

• tabloj – tryeza
• lernantoj – nxënës
• viaj lernantoj – nxënësit e tu

Foljet

Paskajorja mbaron me -i:

• lerni – të mësosh
• labori – të punosh
• esti – të jesh

Koha e tashme mbaron me -as për të gjithë personat:

• mi sidas – unë rri ulur
• vi sidas – ti/ju rri ulur
• li sidas – ai rri ulur
• ili sidas – ata/ato rrinë ulur

⚠️ Kujdes: në shqip folja ndryshon sipas personit. Në Esperanto mbaresa është e njëjtë: mi laboras, vi laboras, ili laboras.

Ĉu?

Ĉu vendoset në fillim të një pyetjeje me përgjigje “po” ose “jo”. Rendi i fjalëve zakonisht nuk ndryshon.

• Ĉu vi sidas? – A je ulur?
• Ĉu ŝi skribas? – A shkruan ajo?

Në rektatraduko mund ta shohësh ĉu si “a”, sepse kjo e sinjalizon mirë pyetjen në shqip.

Kiu?

Kiu pyet për person ose për zgjedhje.

• Kiu vi estas? – Kush je ti?
• Kiu instruisto sidas? – Cili mësues është ulur?

Prapashtesa -ist

-ist tregon profesion, veprimtari ose lidhje të zakonshme me diçka.

• instruisto – mësues
• sportisto – sportist
• esperantisto – esperantist

Prapashtesa -in

-in tregon femër te njerëzit ose kafshët.

• patro (baba) → patrino (nënë)
• lernanto (nxënës) → lernantino (nxënëse)
• amiko (mik) → amikino (shoqe)

Jes dhe ne

Jes do të thotë “po”. Ne do të thotë “jo” ose “nuk”.

• Ĉu vi estas en la ĉambro? – A je në dhomë?
• Jes, mi estas en la ĉambro. – Po, jam në dhomë.
• Ne, mi ne estas en la ĉambro. – Jo, nuk jam në dhomë.