Tabellord

Les gjennom tabellorda og legg merke til kor logisk dei er bygde opp: tydinga av kvart av dei 45 orda kan forståast ut frå første del kombinert med andre del. Lær desse utanåt:

• ĉio – alt
• ĉiu – kvar, kvar person
• ĉiuj – alle
• ĉiam – alltid
• iom – litt, ein viss mengde

💡 Hugsetips: Tabellorda er eit koordinatsystem: ki- spør, ti- peikar, ĉi- tyder alle, neni- tyder ingen.

Nokre tabellord kan få endingane -j (fleirtal) og -n (akkusativ):

• -j kan setjast på dei som sluttar på -u eller -a
• -n kan setjast på dei som sluttar på -o, -u, -a og -e

⚠️ Åtvaring: Ikkje alle tabellord kan få alle endingar. Spør særleg: handlar ordet om person, ting, eigenskap eller stad, eller er det allereie tid, måte eller årsak?

Kio

• Kio – kva
• kion – kva som objekt

Døme:

• Kion vi manĝas? Kukon mi manĝas. – Kva et du? Eg et kake.

💡 Hugsetips: kio (kva) → kion (kva som objekt), akkurat som amiko → amikon.

Kiu

• Kiu – kven (eintal), kva for ein. Subjekt
• kiun – kven (eintal), kva for ein. Objekt
• kiuj – kven (fleirtal), kva for nokre. Subjekt
• kiujn – kven (fleirtal), kva for nokre. Objekt

⚠️ Åtvaring: kiu kan bety både "kven" og "kva for ein". Bruk samanhengen og endingane: kiun er objekt, kiuj er fleirtal.

Kia

tyder "kva slags" eller "korleis" når det ikkje handlar om måte, men om eigenskap. Kia spør alltid etter ein eigenskap.

Døme:

• Kia estas la vetero? – Korleis er vêret?
• Kian aŭton vi havas? – Kva slags bil har du?
• Kiaj estas ŝiaj leteroj? – Korleis er breva hennar?
• Kiajn fotojn vi faris? – Kva slags bilete tok du?

💡 Hugsetips: kia spør etter eigenskap, kiel spør etter måte. Nynorsk "korleis" kan dekkje begge deler.

Kie

• Kie – kor
• Kien – kor hen

Døme:

• Kie mi estas? – Kor er eg?
• Kien vi iras? – Kor går du?

⚠️ Åtvaring: Nynorsk brukar ofte "kor" i begge tilfelle. Esperanto skil: kie = kor, kien = kor hen.

Med preposisjonar

• Al kiu – til kven
• kun kiu – med kven
• al tiu – til den, til den der
• inter tiuj – blant dei, mellom dei

💡 Hugsetips: Preposisjonar står framfor tabellordet akkurat som framfor vanlege ord: al kiu, kun kiu, inter tiuj.

Samanlikning

Komparativ blir danna med pli (meir):

• pli bona – betre
• pli granda – større

Superlativ blir danna med plej (mest):

• plej bona – best
• plej granda – størst

💡 Hugsetips: pli = meir, plej = mest. Forma på adjektivet endrar seg ikkje.

"Enn" blir uttrykt med ol:

• pli bona ol vi – betre enn deg

⚠️ Åtvaring: Bruk ol etter pli. Nynorsk "enn" skal ikkje omsetjast med ke her.

I superlativ blir "av" omsett med el:

• La plej bona el ĉiuj – den beste av alle

Pli og plej blir brukt også med adverb:

• pli rapide – raskare
• plej rapide – raskast

Dum

Dum er ein preposisjon ("under" i tidsbetyding) og ein konjunksjon ("medan"):

• Li sidas dum la manĝo. – Han sit under måltidet.
• Ŝi skribas dum li legas. – Ho skriv medan han les.

💡 Hugsetips: dum handlar om samtidig tid: under måltidet eller medan noko skjer.

Ĉi

Partikkelen ĉi blir brukt med ti-korrelativ for å vise nærleik. Samanlikn:

• tiu – den der / tiu ĉi eller ĉi tiu – denne, denne her
• tie – der / tie ĉi eller ĉi tie – her

💡 Hugsetips: ĉi trekkjer noko nær deg: tiu = den der, ĉi tiu = denne her.

Suffikset -ind

Tyder "verdig til", til dømes:

• aŭskultinda – verdt å lytte til
• leginda – leseverdig
• bedaŭrinde – dessverre, bokstavleg "beklage-verdig"
• nedankinde – høfleg svar på dankon ("takk"), bokstavleg "ikkje-takk-verdig"

💡 Hugsetips: -ind tyder "verdt å":

• legi (lese) → leginda (leseverdig)
• aŭskulti (lytte) → aŭskultinda (verdt å lytte til)