Tupuq simikuna

Esperantoqa 45 huch'uy simikunata sistema hina ruwan: ki-, ti-, i-, ĉi-, neni- qallarichiqkuna, hinaspa -o, -u, -e, -a, -el, -al, -am, -om, -es tukuchiqkuna. Llapan tablota qhaway: tupuq simikuna.

Yuyarinapaq aswan allin:

• kio – ima
• tiu – chay / chay runa
• ĉiu – sapa / llapan runa
• nenio – mana ima
• ĉiam – sapa kuti

Wakin tabelvortokuna -j hinaspa -n chaskiyta atinku:

• kiu → kiuj, kiun, kiujn
• kia → kiaj, kian, kiajn
• kie → kien mayman kuyuyta rikuchinapaq

Kayta qhaway:

• Kion vi manĝas? Kukon mi manĝas. – Imatataq mikhunki? T'antacha mikhuni.
• Kien vi iras? – Maymantaq rinki?

Preposicionwan

Tabelvortokuna prepoziciowan llamk'anku:

• kun kiu – piwan
• pri kio – imamanta
• al kie mana allin; maymanqa kien.

Tupanachiy hinaspa aswan kaq

Komparativoqa pliwan, superlativoqa plejwan ruwakun:

• pli bona – astawan allin
• plej bona – aswan allin
• pli rapide – astawan utqaylla

"than" = ol:

• pli bona ol vi – qanmantam astawan allin

Superlativopi "of" = el:

• la plej bona el ĉiuj – llapankunamanta aswan allin

dum simi

dumqa prepozicio hina "kachkaptin / durante", konjunkcio hina "mientras":

• Li sidas dum la manĝo. – Mikhuna kachkaptin tiyan.
• Li sidas, dum mi manĝas. – Ñuqa mikhuchkaptin pay tiyan.

ĉi partikulu

ĉiqa ti- simikunata qayllaman apamun:

• tie – chaypi
• ĉi tie – kaypi
• tiu – chay
• ĉi tiu – kay

-ind sufiksu

-indqa "chaniyuq" niyta rikuchin:

• legi – ñawinchay → leginda – ñawinchaypaq chaniyuq
• vidi – rikuy → vidinda – rikunaypaq chaniyuq